La romaní in Italia tra rappresentazione e legittimazione

L’articolo esamina le dinamiche connesse con la (auto-)rappresentazione e la legittimazione della romaní in Italia. Comunità di lingua romaní sono presenti in Italia fin dalla prima età moderna e tutti i parlanti di romaní di antico insediamento nella penisola sono cittadini italiani, tuttavia la legge 482/1999 della Repubblica Italiana "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" non include la romaní tra le lingue di minoranza da tutelare. L’esclusione della romaní dalla legge trova la sua radice prima in un’errata rappresentazione dei suoi locutori, generalmente percepiti come nomadi, mentre non lo sono più da tempo. La legge 482/1999 di fatto tutela le minoranze linguistiche legate a un territorio e la falsa, ma diffusa, percezione dei parlanti romaní come nomadi ha offerto un comodo pretesto a chi voleva escludere dalla tutela la lingua dei rom e dei sinti italiani. Il panorama linguistico della romaní in Italia risulta assai complesso e l’articolo si sforza di descriverlo e spiegarlo in diversi aspetti. I gruppi rom e sinti stanziati in Italia parlano dialetti piuttosto diversi, hanno repertori linguistici differenti, non percepiscono di essere accomunati da un’unica origine etnico-linguistica e non hanno gli stessi atteggiamenti nei confronti dell’uso pubblico della romaní. Questi fattori, insieme alla rappresentazione distorta delle comunità rom e sinte presso la cultura maggioritaria, rendono assai complessa la progettazione di un percorso di tutela. Tuttavia il riconoscimento della romaní come lingua di minoranza in Italia rimane un obbiettivo di alto valore civile, che si potrà forse perseguire con leggi regionali mirate.

The article reflects on the dynamics connected with representation (including self-representation) and legitimation of Romani in Italy. Romani communities are settled in Italy since the early modern era and, therefore, Romani speakers of old settlement in Italy are all Italian citizens, but they are divided in many groups, which differ considerably from one another. They have different self-representation and show different linguistic repertoires. In any case Romani is spoken in Italy by many thousands of Italian citizens and the Law No. 482/1999 regarding minority languages does not include Romani among the minority languages to be protected and enhanced. This exclusion finds its roots primarily in an erroneous representation of the Romani communities, perceived as nomadic communities; in fact they are no more nomadic at all. The situation of Romani language and of its speakers in Italy is however rather complex. Romani is spoken in Italy by many people, but not by all Roma and Sinti groups and it is highly differentiated in many Romani dialects, sometime not mutually intelligible. This intricate landscape together with the distorted representation of Romani speakers that is found among non-Romani Italian citizens makes complex any step in the path towards a national legitimation, which however remains an important civil right. A recent regional law enacted by the Regional Council of Calabria recognizes the Romani minority and its linguistic specificity. This fact suggests the possibility that local and not national laws can be a more suitable tool to legitimate and protect Romani in Italy.

La nuna artikolo pritraktas la dinamikon ligitan al reprezentado (inkluzive sinreprezentadon) kaj legitimigo de romaoj en Italio, prenante en konsideron ankaŭ la starpunkton de roma-parolantoj rilate sian heredan lingvon. Romaaj komunumoj loĝas en Italio ekde la frumoderna erao kaj havas firmajn radikojn en la itala kultura spaco. Ĉiuj roma-parolantoj de frua setlado en Italio estas italaj civitanoj, sed dividiĝas en multajn grupojn. Tiuj komunumoj konsiderinde malsamas inter si. Ili havas malsamajn sinreprezentojn kaj montras malsamajn lingvajn repertuarojn, en kiuj la rolo de la endokomunuma reprezentado de romaoj povas tre signife varii. Inter la multaj demandoj ligitaj al tiuj diferencoj, indas emfazi la fakton, ke iuj romaoj, kaj precipe multaj sintoj, ĝenerale ne emas dividi la romaan ekster la propraj komunumoj. Tiu ĉi artikolo konsideros tiun ĉi vidpunkton, multe dokumentitan inter la sintoj ankaŭ en aliaj landoj, kune kun ĝia disvastiĝo kaj ĝia pezo en la debato pri la legitimigo de la romaa inter la minoritataj lingvoj de Italio. Ĉiuokaze, fundamenta fakto restas evidenta: la romaa estas parolata en Italio de miloj da italaj civitanoj apartenantaj al romaaj kaj sintaj grupoj de malnova setliĝo, kaj la Leĝo 482 / 1999 pri minoritataj lingvoj ne inkluzivas la romaan inter la minoritataj lingvoj protektendaj kaj riĉigendaj. Tiu ekskludo radikiĝas ĉefe en erara reprezentado de romaaj komunumoj, perceptataj kiel nomadaj komunumoj kaj sekve ne ligitaj al iu teritorio; fakte, ili estas entute ne plu nomadaj. Tiu tordita reprezentado estas sendube tre disvastigita en Italio kaj estas ofte uzata, ne malofte kiel preteksto por ekskludi romaojn kaj sintojn el certaj rajtoj. La situacio de la romaa lingvo kaj ties parolantoj estas do iom komplika. La romaa estas parolata en Italio de multaj homoj, sed ne de ĉiuj romaaj kaj sintaj grupoj, kiuj foje anstataŭigis ĝin per ital-romanca dialekto; ĝi estas tre diferencigita en multajn romaajn dialektojn, foje ne reciproke kompreneblajn, kaj tiu diferencigo kontribuas al la sinreprezento de romaj kaj sintaj grupoj kiel neligitaj inter si. Krome, la romaa estas konsiderata de multaj siaj parolantoj kiel kodo ne dividinda ekster la propra komunumo. Tiu komplika pejzaĝo rilate sinreprezenton, kune kun la mistordita reprezentado de roma-parolantoj trovebla inter neromaaj italaj civitanoj, komplikas ĉiun paŝon al nacia legitimigo, kiu tamen restas grava civila rajto. Lastatempa regiona leĝo starigita de la Regiona Konsilio de Kalabrio rekonas la romaan minoritaton kaj ĝian lingvan specifecon. Tiu fakto implicas la eblecon, ke lokaj, kaj ne naciaj, leĝoj povas esti pli taŭga ilo por legitimigi kaj protekti romaojn en Italio.