The dilemmas of ‘saving’ a dying language

Walser German is a prototypical example of ‘extreme’ minority language, the survival of which appears at present extremely critical, at least in the Italian context. From a sociolinguistic point of view, Walser German is dispersed in a discontinuous territory and subject to language shift, language attrition and demographic shrinkage. Linguistically, it is part of a dialect continuum that stretches north of the Alps; yet, the dialects spoken in Italy have developed independently from each other and from their Swiss counterparts, with the result that they are now mutually unintelligible, and structurally too distant from Standard Modern German for this variety to be eligible as their Dachsprache. Given this background, the effects of a law protecting and promoting minority languages were foreseeable: Walser German is not a language under any sociolinguistic respect and could neither be protected or promoted by encouraging its use in administrative domains or developing a standard variety. However, what actually happened was not foreseeable either. Legal and funding support fostered documentation activities creating or enhancing local expertise in various domains; in addition, communities started to feel legitimised of a cultural and linguistic ‘otherness’ that could be exploited as a commodity, especially in the domain of tourism.

Il walser costituisce un esempio tipico di minoranza “estrema”, la cui sopravvivenza è oggi compromessa. Dal punto di vista sociolinguistico, le comunità walser in Italia occupano un territorio discontinuo, sono caratterizzate da language shift e attrito linguistico e soggette a forte riduzione demografica. Sul piano linguistico il walser è parte di un continuum dialettale che si estende a nord delle Alpi toccando le varietà di alemannico alpino parlate in Svizzera. Tuttavia, le isole linguistiche walser in Italia si sono sviluppate indipendentemente con il risultato che oggi i dialetti sono mutualmente incomprensibili e la continuità con la controparte svizzera e con il tedesco standard si è quasi completamente perduta. Date queste premesse, gli effetti di una legge di tutela e promozione linguistica erano abbastanza scontati: la tutela del walser poteva passare attraverso una sua promozione in termini di estensione dei domini d’uso a livello amministrativo o di sviluppo di una varietà standard. La politica linguistica ha comunque prodotto effetti positivi, questi inattesi: da un lato il finanziamento di progetti di documentazione linguistica ha sviluppato delle competenze locali, dall’altro la legittimazione di un’alterità linguistica e culturale è stata sfruttata come caratteristica del territorio, con potenzialità turistiche e commerciali.

Valeza germana estas prototipa ekzemplo de “ekstrema” minoritata lingvo, kies transvivado nun ŝajnas ekstreme kritika, almenaŭ en itala kunteksto. El socilingvistika vidpunkto, la valeza germana lingvo estas dissemita en nekontinua teritorio kaj malferma al lingvoŝoviĝo, lingva redukto kaj demografia ŝrumpiĝo. Lingve, ĝi estas parto de dialekta kontinuo kiu etendiĝas norden de la Alpoj; tamen, la dialektoj parolataj en Italio evoluis sendepende inter si kaj disde siaj svisaj paraleloj, tiel ke ili nun estas nekompreneblaj inter si, kaj tro for de Norma Moderna Germana por ke tiu varianto estu konsiderebla kiel ilia tegmenta lingvo. Sekve, la efiko de leĝo, kiu protektu kaj antaŭenigu minoritatajn lingvojn, estis antaŭvidebla: valeza germana ne estas lingvo laŭ kiu ajn socilingvistika mezuro kaj povus esti nek protektata nek antaŭenigata per kuraĝigo de ĝia uzado en administraj domajnoj aŭ per evoluigo de norma varianto. Tamen, tio kio fakte okazis estis same neantaŭvidebla. Leĝa kaj financa subtenado nutris dokumentadajn agadojn kiuj kreis aŭ fortigis lokan ekspertizon en diversaj domajnoj; krome, komunumoj eksentis sin rajtigitaj al kultura kaj lingva “alieco” kiu ekspluateblis kiel varo, precipe rilate al turismo.