Article published In: Historiographia Linguistica
Vol. 5:1/2 (1978) ► pp.59–108
Die Anfänge Der Rumänischen Sprachwissenschaft
Article language: German
Published online: 1 January 1978
https://doi.org/10.1075/hl.5.1-2.05fri
https://doi.org/10.1075/hl.5.1-2.05fri
Summary
The fact that Rumanian is one of the languages studied in the Grammatik der romanischen [sic] Sprachen of F. Diez is by no means as natural as we might think it today. In Mithridates, which appeared in 1809, Rumanian is still defined as a “Romance-Slavic” language, which thus does not explicitly belong to the Romance languages.
In the field of Rumanian studies, the first decades of the last century were marked by an increasing interest in the grammatical and lexical description of Rumanian. The substantial contribution of Rumanian philologists, however, was only appreciated outside Rumania many years later, at a time when comparative studies, especially those concerned with the Romance languages, felt the need for a deeper knowledge of Rumanian.
While Diez and Fuchs, for example, were content to make use of either German-Rumanian manuels, or of studies written in German (Kopitar 1829, Schott 1845), the following generation (that is, Miklosich, Rösler, Mussafia and Schuchardt) tried to obtain first-hand information directly from Rumanian writers, who, although their materials were often tendentious and partial, nevertheless offered the richest source of information on Rumanian. Recourse to studies by Rumanians on their mother tongue proved even more necessary as the field of interest was transferred from global descriptions to more detailed linguistic studies. The studies of Miklosich, Rösler and Mussafia marked the beginning of Rumanian philology abroad, which, however, would soon be more fully developed by Rumanian philologists such as Hasdeu, Lambrior, Şǎineanu and Philippide. These were fully conversant with contemporary European linguistic trends, as well as with the work of their Rumanian predecessors. Among these, Ion Heliade Rǎdulescu and Ioan Maiorescu represent two different directions in Rumanian philology in the first half of the 19th century.
The work of Heliade is important in several respects. On the one hand, it is related to the ideas of the first Rumanian philologists of the so-called Transylvanian School – which was a continuation of both Classical and Illuminist studies – on the other hand, it is characterized by a large number of original remarks, which although sporadic and unorganized, witness to an awareness of contemporary linguistic problems.
While Heliade was not familiar with Western researches based on the comparative method, Maiorescu was strongly influenced by them. The present study shows for the first time parallels between certain fundamental ideas of F. Bopp and I. Maiorescu concerning the origin of language and the function and origin of a number of grammatical elements.
From the point of view of the historiography of Rumanian linguistics, the ideas of Heliade and Maiorescu which are discussed in the present study are usually considered to be of secondary importance against those dealing with the problem of the formation of a Rumanian literary language. This problem, as well as that of the Romanicity of the Rumanian language, occupies a major position in the work of all Rumanian linguists of the last century. For general linguistics, these problems do not play the same role. On the other hand, many of the ideas expressed in passing show that the points of contact between Rumanian linguistics and linguistic studies in other countries are not merely incidental.
Résumé
Le fait que la langue roumaine est une des langues étudiées dans la Grammatik der romanischen [sic] Sprachen de F. Diez n’est pas aussi naturel comme nous pourrions le penser aujourd’hui. Dans le Mithridates, paru en 1809, le roumain est encore défini comme une langue “römisch-slawisch”, qui n’appartient donc pas de manière explicite aux langues romanes.
Les premières décennies du siècle dernier ont été marquées, dans le domaine de la linguistique roumaine, par une activité toujours croissante en ce qui concerne la description grammaticale et lexicale du roumain. Il est un fait que la contribution assez importante des philologues roumains ne fut appréciée au-delà de la Roumanie que beaucoup plus tard, au moment où les recherches de la linguistique comparée, notamment celles des études romanes, sentirent le besoin d’une connaissance plus approfondie du roumain.
Alors que Diez et Fuchs, par exemple, se bornent à utiliser soit des manuels allemand-roumains, bilingues ou polyglottes, soit des études écrites en allemand (Kopitar 1829, Schott 1845), la génération suivante, à savoir Miklosich, Rösler, Mussafia et Schuchardt, s’efforce de s’informer directement chez des auteurs roumains qui, souvent tendencieux et partiaux, offrent quand-même les matériaux les plus riches pour la connaissance du roumain. Ce recours à des études écrites par des roumains sur leur langue maternelle s’avérait d’autant plus nécessaire que le champ de recherches se transférait de descriptions globales à des études linguistiques plus détaillées. Les études respectives de Miklosich, Rösler et Mussafia marquent, à l’étranger, le début de la philologie roumaine proprement dite qui, bientôt, sera reprise plus amplement par des philologues roumains tels que Hasdeu, Lambrior, Şǎineanu et Philippide. Ceux-ci connaissent à fond les courants de la linguistique européenne contemporaine aussi bien que les traveaux de leurs précurseurs roumains. Parmi ces derniers, Ion Heliade Rǎdulescu et Ioan Maiorescu représentent deux directions différentes de la philologie roumaine de la première moitié du XIXe siècle.
L’oeuvre de Laide est significative à plusieurs égards. D’une part, elle est liée aux idées des premiers philologues roumains appartenant à la soi-disante École de Transylvanie – qui continuait aussi bien les études classiques que celles illuministes – d’autre part, elle se distingue par un grand nombre de remarques originales qui, tout en restant sporadiques et non-ordonnées, témoignent d’une sensibilité pour les problèmes de la linguistique contemporaine.
Alors que Heliade ne connaît pas les recherches occidentales basées sur la méthode comparative, Maiorescu en est fortement influencé. La présente étude montre, pour la première fois, des parallèles entre certaines idées fondamentales de F. Bopp et I. Maiorescu, concernant l’origine du langage et la fonction et l’origine de quelques éléments grammaticaux.
Du point de vue de l’historiographie de la linguistique roumaine les idées de Heliade et Maiorescu, dont on parle dans la présente étude, sont d’ordinaire considérées comme secondaires par rapport à celles concernant le problème de la formation d’une langue littéraire roumaine. Ce problème ainsi que celui de la romanité du roumain occupent une place de premier rang chez tous les linguistes roumains du siècle dernier. Pour la linguistique générale, ces problèmes ne jouent pas le même rôle. Par contre, beaucoup d’idées exprimées en passant montrent que les points de contact entre la linguistique roumaine et celle des autres pays européens ne sont pas de purs incidents.
References (159)
Adelung, Johann Christoph (1732–1806). 1806. Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde, mit dem Vater Unser als Sprachprobe in bey nahe fünfhundert Sprachen und Mundarten. Bd.I1: Asiatische Sprachen. Berlin: Voss. (Wiederabgedr., zus. mit Bd.II–IV1, Hildesheim & New York: G. Olms, 1970.)
(1732–1806). 1809. Mithridates …. Fortgesetzt und bearbeitet von Johann Severin Vater (1772–1826). Bd.II1: Europäische Sprachen. Ibid.
(1732–1806). 1817. Mithridates …. Bd.IV1: Mit wichtigen Beyträgen zweyer grossen Sprachforscher [i.e., Friedrich (von) Adelung (1768–1843), S.IX–XII u. 1–272, und Wilhelm von Humboldt, S.277–360]. Ibid. [“Nachträge zum zweyten Bande” von F. Adelung u. J. S. Vater, S.363–514.]
Alexi, Joannis (= Ioan, Bischof von Gherla, geb. 1790). 1826. Grammatica daco-romana sive valachica latinitate donata, aucta, ac in hunc ordinem redacta. Viennae: J. Geistinger.
A. v. G. 1871. Rez. von Rösler 1871. Literarisches Centraiblatt für Deutschland 401.1006–07. Leipzig.
Arnauld, Antoine, & Claude Lancelot. 1660. Grammaire générale et raisonnée. Contenant les fondements de Fart de parler …. Paris: P. Le Petit.
Bahner, Werner. 1967. Das Sprach- und Geschichtsbewusstsein in der rumänischen Literatur von 1780–1880. Berlin: Akad.-Verlag.
Bǎlǎşescu, Nicolae (19. Jh.). 1848. Gramatica romȃnǎ pentru seminariĭ şi clase maĭ înalte, lucratǎ de …. Sibiu: Gh. de Klozius. (21. verkürzte Aufl., Bucureşti, 1850.)
Barcianu, Sabbas Popovinciu (1814–79). 1858. Theoretisch-practische Grammatik der romänischen Sprache. Zum Schul- und Selbstgebrauche. Hermannstadt: Th. Steinhaussen. (21. Aufl., ibid., 1862.)
Becker, Karl Ferdinand (1775–1849). 1833. Das Wort in seiner organischen Verwandlung. Frankfurt/M.: J. C. Hermann.
Blazewicz, Theoktist (1807–79). 1844. Theoretisch-praktische Grammatik der dacoromanischen, das ist: moldauischen oder wallachischen Sprache. Lemberg & Czernowitz: E. Winiarz.
Bobb, Ioan (1739–1830). 1822–23. Dicţionariu rumanesc, latinesc şi unguresc. Din orenduiala excelenţii sale preasfinţitului …, vladicul Fǎgǎraşului. Bd. I1: A-L. Bd.II1 M-Z. Cluj.
Bogdan, Ioan (1864–1919). 1968 [1894]. “Bartolomei Kopitar. O paginǎ din istoria filologiei romǎne”. Ioan Bogdan, Scrien alese, cu o prefaţǎ de Emil Petrovici. Ediţie îngrijitǎ, studiu introductiv şi note de G. Mihǎilǎ, 577–83. Bucureşti: Edit. Acad. Rep. Soc. România.
Bojadschi, Michael (= Boiagi, Mihail Gh., ca.1780-ca.1823), 1813. Romanische, oder Macedonowlachische Sprachlehre. [Griech. und deutsch.] Wien: I. Snurer. (21. Aufl., hrsg. von D. Bolintineanu, Bucureşti: S. Rasidescu, 1863.)
Bopp, Franz (1791–1867). 1816. Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache. Frankfurt/M.: Andreä.
(1791–1867). 1829. “Vergleichende Zergliederung des Sanskrits und der mit ihm verwandten Sprachen. 4. Abhandlung: Über einige Demonstrativ-Stämme und ihren Zusammenhang mit verschiedenen Präpositionen und Conjunctionen”. Abhandlungen der Königlichen Akad. der Wissenschaften zu Berlin; Philol.-hist. Klasse, 27–47.
(1791–1867). 1933–52. Vergleichende Grammatik des Sanskrit, Zend, Griechischen, Lateinischen; Litauischen, Altslawischen, Gothischen und Deutschen. 61 Lieferungen. Berlin: F. Dümmler. (21. Aufl., 1856–63; 31. Aufl., 1868–71.)
(1791–1867). 1841. Über die Verwandtschaft der malayisch-polynesischen Sprachen mit den indisch-europäischen. Berlin: F. Dümmler.
(1791–1867). 1854. “Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen”. Abhandlungen der Königlichen Akad. der Wissenschaften zu Berlin; Philol.-hist. Klasse, 459–549.
Budai-Deleanu, Ion (1760–1820). 1812. “Fundamenta grammatices linguae romaenicae”. Ion Budai-Deleanu, Scrien lingvistice, text stabilit şi glosar de Mirela Teodorescu. Introducere şi note de Ion Gheţie, 41–100. Bucureşti: Edit. ştiinţificǎ, 1970.
Chiaro, Antonio Maria del (geb. 2. Hälfte 17. Jh.). 1718. Istoria delle moderne rivoluzioni della Valachia. Venezia: A. Bortoli. (Neue Ausgabe, hrsg. von Nicolae Iorga, Väleni de Munte, 1914.)
Cihac, Alexandru (1825–87). 1870. Dictionnaire d’étymologie daco-romane: Éléments latins comparés avec les autres langues romanes. Frankfurt/M.: L. St. Goar.
Cipariu, Timotei (1805–87). 1847/48. “Principia de limba si scriptum”. Organulu luminarei 11.16, 20, 26, 32, 35,-36, 47–48, 52, 56, 59–60, 70, 76, 82, 87–88, 94, 106, 112, 130–32, 136, 142, 148, 154, 166, 172, 178, 181, 184, 190, 196, 238, 250 [Druckfehler:244], 261–62, 273–74, 314, 320, 326, 332, 338, 341, 344, 356. Blaj. (Als Buch erschienen Blaj: Tip. Seminariului, 1866.)
(1805–87). 1854. Elemente de limb’a romana dupa dialecte si monumente vechi. Blaj: Tip. Sem. diecesan. (Wien: Sintenis.)
(1805–87). 1869. Gramatec’a limbei romane. Bd.I1: Analítica. Bucuresci: Cu spesele Societatei Academice Romane. (Bd.II1: Sintetica, ibid., 1877.)
Clemens, Andreas. 1823. Walachische Sprachlehre für Deutsche, nebst einem kleinen Walachisch-Deutsch und Deutsch-Walachischen Wörterbuche. Hermannstadt & Kronstadt: W. H. Thierry. (2. verb. Aufl., 21 Bde., Hermannstadt: W. H. Thierry, 1836/37.)
Close, Elizabeth. 1974. The Development of Modern Rumanian. Linguistic Theory and Practice in Muntenia, 1821–1838. London: Oxford Univ. Press.
Condillac, Etienne Bonnot de (1714–80). 1746. Essai sur l’origine des connaissances humaines. Ouvrage où l’on réduit à un seul principe tout ce qui concerne l’entendement. 21 Bde., Amsterdam: P. Mortier.
(1714–80). 1947 [1775]. “Cours d’études pour l’instruction du Prince de Parme. II: Grammaire”. Oeuvres philosophiques de Condillac, texte établi et présenté par Georges Le Roy. Bd.I1. Paris: Presses Universitaires de France.
Coseriu, Eugenio. 1969/72. Die Geschichte der Sprachphilosophie von der Antike bis zur Gegenwart: Eine Übersicht. Bd. I und II1. Tübingen: Narr.
Coteanu, Ion, und Ion Dǎnǎilǎ. 1970. Introducere în lingvistica şi filologia româneascǎ: Probleme, bibliografie. Bucureşti: Edit. Acad. Rep. Soc. România.
Diefenbach, Lorenz (1806–83). 1831. Über die jetzigen romanischen Schriftsprachen. Leipzig: J. Ricker.
Diez, Friedrich Christian (1794–1876). 1831. Rez. von Diefenbach 1831. Berliner Jahrbücher für wissenschaftliche Kritik 21.577–84.
(1794–1876). 1836–44. Grammatik der Romanischen Sprachen. 31 Bde. Bonn: E. Weber. (2. verb. Aufl., ibid., 1856–60; 3. verb. u. erw. Aufl., ibid., 1870–72.)
Dittmar, Norbert. 1973. Soziolinguistik: Exemplarische und kritische Darstellung ihrer Theorie, Empirie und Anwendung. Frankfurt/M.: Athenäum.
Eder, Joseph Carol (1760–1811). 1797–1800. Scriptores rerum Transsilvanorum cura et opera Societatis Philohistorum Transsilv. editi et illustrati. 41 Bde. Cibinii.
Eichhoff, Frédéric-Gustave (1799–1875). 1836. Paralèlle des langues de l’Europe et de l’Inde, ou Etude des principales langues Romanes, Germaniques, Slavonnes et Celtiques, comparées entre elles et à la langue Sanscrite. Paris: Impr. royale. (Berlin: Eichler.)
(1799–1875). E. [sic] W. 1840. Vergleichung der Sprachen von Europa und Indien, oder Untersuchung der wichtigsten romanischen, germanischen, slavischen und celtischen Sprachen, durch Vergleichung derselben unter sich und mit der Sanskrit-Sprache, nebst einem Versuch einer allgemeinen Umschreibung der Sprachen. Aus dem Französischen von Jakob Heinrich Kaltschmidt. Leipzig: J. J. Weber. (21. Aufl., Leipzig: W. Schrey, 1845.)
Engel, Johann Christian von (1770–1814). 1794. Commentario de expeditionibus Traiani ad Danubium et origine Valachorum. Vindobonae: Heubner.
(1770–1814). 1804. Geschichte der Moldau und Walachey. Nebst der historischen und statistischen Literatur beyder Länder. 21 Bde. Halle/S.: J. J. Gebauer.
Fuchs, August (1818–47). 1849. Die romanischen Sprachen in ihrem Verhältnisse zum Lateinischen. Halle/S.: H. W. Schmidt.
Fugariu, Florea. 1970. Şcoala Ardeleanǎ. Edijie criticǎ de …. Studiu introductiv şi note finale de Romul Munteanu. 31 Bde. Bucureşti: Edit. Albatros.
Golescu, Iordache (1768–1848). 1840. Bǎgǎri de seamǎ asupra canoanelor grǎmǎticeşti …. Bucureşti: Tip. lui Eliade.
Graur, Alexandru. 1972. Introducere în lingvisticǎ. 31. Aufl. Bucureşti: Edit. ştiinţificǎ. (11. Aufl., ibid., 1958.)
Grecu, Viktor V. 1971. Studii de istorie a lingvisticii româneşti. Bucureşti: Edit. didacticǎ şi pedagogicǎ.
Grimm, Jacob (1785–1863). 1829. “Ulphilae partes ineditae e Palimpsestis Ambrosianis”. Wiener Jahrbücher der Literatur 461.184–227.
(1785–1863). 1851. “Über den Ursprung der Sprache”. Abhandlungen der Königlichen Akad. der Wissenschaften Zu Berlin; Philol.-hist. Klasse, 103–40. (Separatdruck, Berlin: F. Dümmler, 1852; 61. Aufl., 1866.)
Griselini, Franz (1717–83). 1780. Versuch einer politischen und natürlichen Geschichte des temeswarer Banats, in Briefen, an Standespersonen und Gelehrte. Wien: J. P. Krauss. [Vgl. 81. Brief: Über die walachische Sprache ; ihre Verwandschaft mit der italiänischen und anderen, die aus dem verdorbenen Latein entstanden sind.]
Grotefend, Georg Friedrich (1775–1853). 1835–39. Rudimenta Linguae Umbricae ex inscriptionibus antiquis enodata. 81 Bde. Hannover: Hahn.
Heliade Rǎdulescu, Ion (1802–72). 1828. Gramatica româneascǎ de …. Datǎ la tipar cu cheltuiala D. Coconului Scarlet Roset. Sibiu. [Vorwort abgedruckt in Heliade 1973:45–65.]
(1802–72). 1832. “Repede aruncǎturǎ de ochi asupra limbei şi începutului rumânilor”. Curierul românesc 41.115–16, 341–42, 344–46. Bucureşti. [Abgedr. in Heliade 1973:68–69.]
(1802–72). 1838a. “Domnului Redactorului Foiei literare din Braşov. Domnule Redactor!”. Curier de ambe sexe 11.297–312. Bucureşti. [Abgedr. in Heliade 1973:139–56.]
(1802–72). 1838b. “A doua scrisoare cǎtre D. Redactorul Foaiei literare din Braşov”. Ibid., 11.343–50. [Abgedr. in Heliade 1973:157–64.]
(1802–72). 1839b. “Domnului Comisului şi Cavalerului P. Poienarul directorul şcoalelor naţionale din principat. Domnul meu!”. Curier de ambe sexe 21.239–53. [Abgedr. in Heliade 1973:166–79.]
(1802–72). 1840–42. “Paralelism între limba rumǎnǎ şi italianǎ. I.”. Ibid., 31.1–84. [Abgedr. in Heliade 1973:184–250.]
(1802–72). 1841. Paralelism între dialectele român şi italian. Partea II1: Forma sau gramatica acestor douǎ dialecte. Bucureşti: Tip. lui Eliade. [Hier auch wieder abgedr. Teil I1, vgl. Heliade 1840–42!]
(1802–72). 1847. Vocabular de vorbe streine. Bucureşti: Tip. lui Eliade. [Abgedr. in Heliade 1973:251–317.]
(1802–72). 1868–70. Curs întreg de poesie generalǎ. 31 Bde. Bucureşti: Tip. Lucrǎtorilor asociaţi. [Vgl. Bd. I, V–LIV1: “Geniul limbilor în genere şi al celei romîne în parte”.]
(1802–72). 1943. Opere. Ediţie criticǎ cu introducere, note şi variante de D. Popovici. Bd. II1. Bucureşti: Edit, pentru literaturǎ şi artǎ. [Bd. I1, 1939.]
(1802–72). 1973. Scrieri lingvistice. Ediţie, studiu introductiv, note şi bibliografie de Ion Popescu-Sireteanu. Bucureşti: Edit. ştiinţificǎ.
Herder, Johann Gottfried (1744–1803). 1772. Abhandlung über den Ursprung der Sprache. Berlin: C. F. Voss. [Vgl. auch die in Siebenbürgen bekannte Ausgabe Wien 1813.]
Hermann, Gottfried (1772–1848). 1801. De emendenda ratione graecae grammaticae. Bd. I1. Leipzig: E. Fleischer.
Humboldt, Wilhelm von (1767–1835). 1836. Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluss auf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts. Berlin: F. Dümmler. (Repr., Bonn, 1968.)
Iordan, Iorgu, et al. 1975. Istoria ştiinţelor în Romǎnia. Bd. I1: Lingvistica. Bucureşti: Edit. Acad. Rep. Soc. Romǎnia.
Iorga, Nicolae (1871–1940). 1901. Istoria literaturiĭ romîne in secolul al XVIII–lea (1688–1821). 21 Bde. Bucureşti: Edit. Minerva. (21. Aufl., 1925/28; Neudruck Bd. 1–21, Bucureşti: Edit, didactică şi pedagogică, 1969.)
Iszer, Andreas. 1846. Walachische Sprachlehre für Deutsche. Kronstadt: J. Gött. (21. Aufl.: Walachische oder romanische Sprachlehre für Deutsche, Ibid., 1855.)
Koerner, E. F. K. 1975. “European Structuralism: Early Beginnings”. Current Trends in Linguistics ed. by Thomas A. Sebeok, 131.717–827. The Hague: Mouton.
Kogǎlniceanu, Mihail (1817–91). 1854. Histoire de la Dacie, des Valaques transdanubiens et de la Valachie. Nouv. éd. Berlin: B. Behr.
Kopitar, Bartholomäus (1780–1844). 1829. “Albanische, walachische u. bulgarische Sprache”. Wiener Jahrbücher der Literatur 461.59–106.
(1780–1844). 1857. Barth. Kopitars Kleinere Schriften. Hrsg. von Franz Miklosich. 11. Theil. Wien: F. Beck.
Laurian, August Trebonius (1810–81). 1840. Tentamen criticum in originem, derivationem et formam linguae romanae in utraque Dacia vigentis vulgo valachicae. Viennae: Typis Congregationis Mechitaristarum.
Laurianu, August Treboniu, und Ion Constantin Massimu (1825–77). 1873–77 [Bd. I1 begonnen 1871, letzte Faszikel 1873; Bd. II1 begonnen 1873, letzte Faszikel 1876; Bd. III1: Glosariu, begonnen 1871. letzte Faszikel 1877]. Dictionariulu limbei romane. Bucureşti: Noua typographia a laboratoriloru romani.
Lazǎr, Gheorghe (1779–1822). 1826. Povǎţuitoriul Tinerimei cǎtrǎ adevǎrata şi dreapta cetire. Buda: Crǎiasca Univ. Tipografie.
Leroux, Pierre (1797–1871), & Jean Reynaud (1806–63). 1841. “Brahmanisme”. Encyclopédie nouvelle ou Dictionnaire philosophique, scientifique, littéraire et industriel 3.55ff. Paris: Gosselin.
Loga (Diaconovici-Loga), Constantin (1770–1850). 1822. Gramatica româneascǎ. Buda: Crǎiasca Univ. Tipografie. (Neuaufl.: C. Diaconovici Loga, Gramática româneasca, text stabilit, préfaça, note şi glosar de Olimpia Çerban §i Eugen Dorcescu, Timişoara: Edit. Facia, 1973.)
. 1965. Studii de istorie a limbii fi a lingvisticii romane. Bucureçti: Edit, didáctica §i pedagógica.
Maior, Petru (1760–1821). 1812. Istoria pentru inceputul rominilor în Dachia. Buda: Cräiasca Univ. Tipografie. (21. Aufl. Buda 1834; 31. Aufl. Budape§ta & Gherla 1883.)
(1760–1821). 1819. Orthographia romana sive latino-valachica, una cum clavi qua penetralia originationis vocum reserantur. Buda: Tipografía Universitajii.
(1760–1821), et al. 1825. Lexicon valachico-latino-hungarico-germanicum. Budae: Typis et Sumtibus Typographiae Regiae Universitatis Hungaricae. [= Ofener Wörterbuch.]
Maiorescu, loan (1811–64). 1838. “Asupra ortografiei rumînesti”. Foaie pentru minte, inimä §i literatura 11.177–84, 189–98. Braçov: J. Gött.
(1811–64). 1843. “Antipapadopulu sau autorii dictionarului de Buda apäraji în contra domnului Gr. Papadopulu”. Ibid., 61.81–85, 89–94, 97–101.
(1811–64). 1847. “Refutarea pärerei d-lui I. K. Schuller despre germana origine a limbei romîne”. Ibid., 101.117–20, 125–31, 133–39, 141–43, 151–55, 162–68, 173–78.
(1811–64). 1848. “Studii asupra limbei romîne”. Ibid., 111.107–11, 116–19, 124–28, 134–36, 141–43, 146–49.
(1811–64). 1874. Itinerar în Istria fi vocabular istriano-român. Hrsg. von Titu Maiorescu. Iaçi: Tipo litografía H. Goldner. (21. Aufl. 1900; erstmals erschienen in: Convorbiri literare 2.Iff., 6.117ff., 7.249ff., 8.33ff. Iaçi: Tip. Societäjii Junimea.)
Maiorescu, Titu (1840–1917). 1866. Despre scrierea limbei rumane. Ia§i: Edijiunea §i imprimeria Societajii Junimea. (21. Aufl. Bucureçti 1873; 31. Aufl. Canterets 1893; 41. Aufl. Bucureçti 1908; abgedr. in T. Maiorescu, Critice, Bd. II1, 5–112. Bucureçti: Edit, pentru literatura, 1967.)
Margela, Çtefan. 1827. Gramática ruseascä fi româneasca închipuita de …. 21 Bde. S. Petersburg: Dipartamentul opfteçtei invadan.
Massim, Ion Constantin (1825–77). 1854. Elemente de gramática romana. Bucureçti: Tip. Collegiului naţionalü. (121. Aufl., 1874.)
(1825–77). 1862. Rapeda idee de gramateca Macedono-Romanésca. Bucureçti: Tip. Statului numitä Nifonu.
Meyer-Lübke, Wilhelm (1861–1936). 1890–99. Grammatik der romanischen Sprachen. Bd. I–III1. Leipzig: O. R. Reisland. (Bd. IV1, Leipzig, 1902.)
Micu (alias Klein), Samuil (1745–1806). 1779. Carte de rogacionipentru evlavia homului chrestin. Vienna: J. Nob. de Kurzbök.
(1745–1806). 1806. Calendariu pe anuí de la Hristos 1806. Budae: Typ. Regiae Univ. Pestanae. [Hier auch abgedr. der Anfang von “Istoria, lucrurile §i intimplärile românilor pre scurt”.]
(1745–1806), und Gheorghe Çincai (1754–1816). 1780. Elementa linguae dacoromanae sive valachicae. Vindobonae: J. Nob. de Kurzbök.
(1745–1806). 1805. Elementa linguae daco-romanae sive valachicae emendata. Budae: Typ. Regiae Univ. Pestanae.
Miklosich, Franz (1813–91). 1860. “Die slavischen Elemente im Rumunischen”. Denkschriften der kaiserlichen Akad. der Wissenschaften zu Wien; Philos.- hist. Classe, 121.1–70. [Bd. 121 ist von 1862, aber die Studie wurde bereits 1860 vorgelegt.]
Molnar, Johann (1749–1815). 1788. Deutsch-Walachische Sprachlehre. Wien: J. Edler von Kurzbök. (21. Aufl. Hermannstadt, 1810; 31. Aufl. Hermannstadt, 1823.)
Mumuleanu, Barbu Paris (1794–1837). 1972 [1825]. “Caracteruri”. Serien 71–160. Bucureçti: Edit. Minerva.
Murgu, Eftimie (1805–70). 1830. Widerlegung der Abhandlung … und Beweis, dass die Wallachen der Römer unbezweifelte Nachkömmlinge sind. Ofen: gedruckt mit königl. ung. Univ.-Schriften.
Mussafia, Adolfo (1835–1905). 1868. “Zur rumänischen Vocalisation”. Sitzungsberichte der philosophisch-historischen Classe der kaiserlichen Akad. der Wissenschaften zu Wien 581.125–54.
(1835–1905). 1869. “Zur rumänischen Formenlehre”. Jahrbuch für romanische und englische Literatur 10:4.353–80.
Niebuhr, Barthold Georg (1776–1831). 1828. Kleine historische und philologische Schuften. 1. Sammlung. Bonn: E. Weber. (2. Sammlung, 1843.)
Oprescu, George (1881–1969). 1924. “Eliade Rädulescu §i Franja. Studiu de literatura comparatä”. Dacoromania 31.1–128. Cluj.
Papahagi, Pericle (1872–1943). 1909. Scriitori aromani in secolul al XVIII–lea (Cavalioti, Ucata, Daniii). Bucureçti: Gobi.
Pascu, Giorge (1882–1949). 1927. Istoria literaturii romíne din secolul XVIII. Bd. III1: Epoca lui Ciain, Çincai si Maior. Iaçi: Tiparul cultura najionalä Bucureçti.
Paul, Hermann. 1975. Prinzipien der Sprachgeschichte. 91. Aufl. Tübingen: M. Niemeyer. (= Reprint der 51. Aufl. von 1920; 11. Aufl. Halle, 1880.)
Platon, Constantin. 1851. Mânualu de Gramática Româneascâ. 21. Aufl. Iaçi: Tipografía Romano-francesa. (11. Aufl. Ia§i: Institutul Albinei, 1845.)
Pray, Georg (1723–1801). 1775. Dissertationes historico-criticae in Annales Veteres Hunnorum, Avarum et Hungarorum. Vindobonae: Beck.
Pumnul, Aron (1818–66). 1864. Grammatik der rumänischen Sprache für Mittelschulen. Wien: K. K. Schulbücher-Verlag.
Quinet, Edgar (1803–75). 1856. “Les Roumains. I: Les titres de leur nationalité”. Revue des Deux Mondes 26:1.375–408. Paris.
Raynouard, François-Juste-Marie (1761–1836). 1821. Choix des poésies originales des troubadours. Bd. VI1: Grammaire comparée des Langues de l’Europe latine. Paris: Didot.
Renan, Ernest (1823–92). 1848. De l’origine du language. Paris: M. Lévy Frères. (21. Aufl., 1858 41. Aufl., 1863.)
Richert, Gertrud (1885-nach 1955). 1914. Die Anfänge der romanischen Philologie und die deutsche Romantik. Halle/S.: M. Niemeyer.
Robins, R. H. 1973. Ideen- und Problemgeschichte der Sprachwissenschaft. Übers. u. bearbeitet von Christoph Gutknecht und Klaus-Uwe Panther. Frankfurt/M.: Athenäum.
Rösler, Ernst Robert (1836–74). 1865. “Die griechischen und türkischen Bestandtheile im Romanischen”. Sitzungsberichte der Philosophisch-historischen Classe der kaiserlichen Akad. der Wissenschaften zu Wien 501.559–612.
(1836–74). 1866. “Dacier und Romänen. Eine geschichtliche Studie”. Ibid., 53:1.9–92. [S.81–92: “Getisch-dacische Sprachreste”.]
(1836–74). 1871. Romanische Studien: Untersuchungen zur älteren Geschichte Romäniens. Leipzig: Duncker & Humblot. [S.347–52: “Das Magyarische im Romanischen”; S.352–56: “Über das Kumanische”.]
Rosa (Roja), Georg Constantin. 1808. Untersuchungen über die Romanier oder sogenannten Wlachen, welche jenseits der Donau wohnen, auf alte Urkunden gegründet …. [Deutsch und Griech.] Pesth: M. Trattner. (Rumän. Übersetzung: Roja, G. C, Cercetǎri despre Romaniĭ dincolo du Dunǎre, traduse în romanesce de Sergiu Hagiadi, Craiova: Th. Macinca şi R. Samitca, 1867.)
. 1809. Mǎestria ghiovǎsirii româneşti cu litere latineşti, care sînt literele românilor ceale vechi …. [Rumänisch und Griech.] Buda: Crǎiasca Univ. Tipografie.
Seulescul, Georgie (1798–1864). 1833. Grammaticǎ romineascâ seau observaţii gramaticeşti asupra limbei romînesti …. Iaşi: Tip. Mitropoliei.
Silvestre de Sacy, Antoine-Isaac (1758–1838). 1799. Principes de Grammaire générale, mis à la portée des enfans, et propres à servir d’introduction à l’étude de toutes les langues. Paris: Delance et Lesueur. (21. Aufl., Ibid., 1803; Faks.-Nachdruck der 21. Aufl., Stuttgart-Bad Cannstadt: F. Frommann, 1975.)
Steinthal, Heymann (1823–99). 1851. Der Ursprung der Sprache, im Zusammenhang mit den letzten Fragen alles Wissens. Berlin: F. Dümmler. (21. Aufl. 1858; 31. Aufl. 1877; 41. Aufl. 1888.)
Sulzer, Franz Joseph (gest. 1791). 1781. Geschichte des transalpinischen Daciens. Bd. I–II1. Wien: Gräffer. [Bd. II1, S.151–269: “Grammatikalische Abhandlung von der walachischen Sprache”; Bd. III1, Wien 1782.]
Şincai, Gheorghe (1754–1816). 1783. ABC oder Namenbüchlein zum Gebrauche der National-Schulen in dem Grossfürstenthum Siebenbürgen. Hermannstadt: M. Hochmeister.
Schlegel, August Wilhelm (1767–1845). 1818. Oberservations sur la langue et la littérature provençales. Paris: Librairie grecque-latine-allemande. (Reprint: Tübingen: Narr, 1971.)
Schlegel, Friedrich (1772–1828). 1808. Über die Sprache und Weisheit der Indier. Heidelberg: Mohr & Zimmer. (Repr., with an introductory article by Sebastiano Timpanaro, prepared by E. F. K. Koerner, Amsterdam: John Benjamins, 1977. Auch abgedr. in Fr. v. Schlegels sämmtliche Werke, 21. Orig.-Ausgabe, Bd. 81, Wien 1846.)
(1772–1828). 1837. Essai sur la langue et la philosophie des Indiens Übers. von Adolphe Mazure. Paris: Parent-Desbarres. [Eine sehr frühe franz. Übers.: Schlegel, Ch.-G.-Fr., Recherche sur la langue et la philosophie des Indiens, trad. par J. Manget, Genève 1809.]
Schleicher, August (1821–68). 1850. Die Sprachen Europas in systematischer Übersicht. Bonn: H. B. König. (Neuausg., Amsterdam: J. Benjamins, 1978.)
Schlözer, August Ludwig (1735–1809). 1795–97. Kritische Sammlungen zur Geschichte der Deutschen in Siebenbürgen. Bd. I–III1. Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht.
Schott, Arthur (1814–75), und Albert Schott (1809–47). 1845. Walachische Maehrchen. Mit einer einleitung über das volk der Walachen und einem anhang zur erklärung der maehrchen. Stuttgart & Tübingen: J. G. Cotta. (Neuausg.: A. u. A. Schott, Rumänische Volkserzählungen aus dem Banat: Märchen, Schwänke, Sagen, besorgt von Rolf Wilh. Brednich und Ion Taloş, Bukarest: Kriterion, 1971.)
Schuchardt, Hugo (1842–1927). 1866–68. Der Vokalismus des Vulgärlateins. 31 Bde. Leipzig: B. G. Teubner.
Schuller, Johann Karl (1794–1865). 1843. “Entwicklung der wichtigsten Grundsätze für die Erforschung der rumunischen oder walachischen Sprache”. Archiv der Vereins für siebenbürgische Landeskunde 1:1.67–108. Hermannstadt. [Die Studie ist eine Weiterentwicklung der Ideen Schullers in dessen Argumentorum pro Latinitate linguae Valachiae s. Rumunae epicrisis, Cibinii. Thierry, 1831.]
Şuteu, Flora. 1976. Influenţa ortografiei asupra pronunţǎrii literare româneşti. Bucureşti: Edit. Acad. Rep. Soc. România.
Thunmann, Johann. 1774. Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker. 11. Teil. Leipzig. Crusius. [S.181–238 ist das walachisch-albanesisch-griechische Wortregister, die Protopeiria, des Th. Kavalliotis (1728–86), Venedig: A. Bortoli, 1770, wieder abgedruckt. Repr. von S.169–366, Über die Geschichte und Sprache der Albaner und der Walachen. Hrg. und Einl. v. Harald Haarmann, Hamburg: Buske, 1976.]
Ursu, N. A. 1961a. “Preocupǎrile lingvistice ale lui Ioan Maiorescu”. Studii şi cercetǎri ştiinţiflce; Filologie, 121.203–20. Iaşi.
1961b. “Modelul francez al gramaticii lui Ion Eliade Rǎdulescu”. Limba românǎ 10:4.322–33. Bucureşti.
Vasmer, Max. 1937. “B. Kopitars Briefwechsel mit Jakob Grimm.” Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften; Philos.-hist. Klasse, nr. 71, I–XXXVIII u. 1–217. Berlin: W. de Gruyter u. Co.
Vater, Johann Severin (1771–1826). 1815. Litteratur der Grammatiken, Lexika und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erde. Berlin: Nicolai. (21. völlig umgearbeitete Ausgabe von Bernhard Jülg (1825–86), 1847.)
(1771–1826). 1816. Proben Deutscher Volks-Mundarten, Dr. Seetzen’s linguistischer Nachlass, und andere Sprach-Forschungen und Sammlungen, besonders über Ostindien. Leipzig: G. Fleischer.
(1771–1826). 1822. Vergleichstafeln der europäischen Stammsprachen und Süd-West-Asiatischer. R. K. Rask über die thrakische Sprachklasse, aus dem Dänischen; albanesische Grammatik, nach Fr. Max de Lecce; grusinische Grammatik … und galische Sprachlehre …. Halle: Renger.
Vǎcǎrescul, Ianache (1740–97). 1787. Observaţii sau bǎgǎri de seamǎ asupra regulelor şi orînduelelor gramaticii rumâneşti. Rîmnic: Tip. Sfintei Episcopii. (Im gleichen Jahr auch in Wien erschienen.)
Vico, Giambattista (1668–1744). 1725. Cinque libri de’ principi d’una scienza nuova. Napoli. [Vgl. die in Rumänien verbreitete Ausgabe: Oeuvres choisies de Vico, contenant ses mémoires, écrits par lui-même, la Science Nouvelle, les opuscules, lettres, etc., précédés d’une introduction sur la vie et ses ouvrages par Jules Michelet, 21 Bde., Paris: Hacchette, 1835.]
