Article published In: Historiographia Linguistica
Vol. 42:1 (2015) ► pp.1–19
The First Edition of the ars minor of Manuel Álvares’ De institvtione grammatica libri tres (Lisbon, 1573)
Published online: 26 May 2015
https://doi.org/10.1075/hl.42.1.01kem
https://doi.org/10.1075/hl.42.1.01kem
Summary
Based on a hitherto unknown copy of Manuel Álvares’ (1526–1583) very significant Latin grammar Emmanvelis Alvari è Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres (Lisbon, 1573), this paper presents the first edition of what the author himself (in a Spanish letter to his superior in Rome) once called ‘arte pequeña’. Additionally, the present paper exploits the distinction of ars minor vs. ars maior as a means of investigating the separate publishing history of the student’s textbook (Álvares 1573a) in comparison to the teacher’s handbook (Álvares 1572), thus enabling a better understanding of the impact these two grammars have had all over the world from the 16th century to the 20th century.
Résumé
Basé sur un exemplaire jusqu’ici inconnu de l’éminente grammaire latine de Manuel Álvares (1526–1582) Emmanvelis Alvari è Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres (Lisbonne, 1573), cet article présente cette première édition de ce que l’auteur luimême (dans une lettre en espagnol à son supérieur à Rome) a appelé une fois arte pequeña “petite grammaire”. A titre additionnel, il explore le concept d’ars minor vs. ars maior, comme un moyen d’enquête sur l’histoire de la publication séparée du manuel de l’élève (Álvares 1573a), par rapport au livre du maître (Álvares 1572), permettant ainsi une meilleure compréhension de l’impact que ces deux grammaires ont eu partout dans le monde du XVIe siècle jusqu’au XXe siècle.
Zusammenfassung
Anhand eines bislang unbekannten Exemplars von Manuel Álvares’ (1526–1583) grundlegender Lateingrammatik Emmanvelis Alvari è Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres (Lissabon, 1573), stellt dieser Beitrag vor, was der Verfasser selbst (in einem Brief auf Spanisch an seinen Vorgesetzten in Rom) einmal als ‘arte pequeña’ bezeichnet hatte. Zudem untersuche ich das Konzept von ars minor vs. ars maior als Mittel einer Untersuchung der unterschiedlichen Veröffentlichungstradition der Schülergrammatik (Álvares 1573a) im Vergleich zur Lehrergrammatik (Álvares 1572), wodurch ein besseres Verständnis der Wirkung ermöglicht werden soll, die beide Grammatiken weltweit vom 16. bis zum 20. Jahrhundert hatten.
Resumo
Con base en un ejemplar hasta ahora desconocido de la gramática latina fundamental de Manuel Álvares (1526–1583) intitulada Emmanvelis Alvari è Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres (Lisboa, 1573), este trabajo presenta la primera edición de lo que el propio autor (en una carta a su superior español en Roma) una vez llamara ‘arte pequeña’. Además, exploto el concepto ars minor vs. ars maior como medio de investigar la historia editorial diferente del manual del alumno (Álvares 1573a) en comparación con el manual del profesor (Álvares 1572), lo que permitirá una mejor comprensión del impacto que estas dos gramáticas han tenido en todo el mundo desde el siglo XVI hasta el siglo XX.
References (33)
ACL = Academia das Ciências de Lisboa. 1983. Bibliografia Geral Portuguesa, volume III1: Século XVI. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda.
Álvares, Manuel. 1
1572. Emmanvelis Alvari è Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres. Olyssippone: Excudebat Ioannes Barrerius Typographus Regius. [Variant reading: Taxada cada Arte a Oyto Vintẽs em papel.]
. 1572, 7 Oct.,
Lisbon, – Letter of Manuel Álvares to the Superior General Jerónimo Nadal, sending twelve copies of his grammar. Archivum Romanum Societatis Iesu, Lusitania 65, Epist. Lusit (1572–1573), fols. 25r, 26r, 27r
.
. 1
1573a. Emmanvelis Alvari è Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres. Olyssippone: Excudebat Ioannes Barrerius Typographus Regius.
. 1573, 3 March,
Évora, – Letter of Manuel Álvares to the Superior General Juan de Polanco, asking for his substitution as rector of the Évora College. Archivum Romanum Societatis Iesu, Lusitania 65, Epist. Lusit (1572–1573), fols. 140r–140v, 141v
.
. 1573b. De constrvctione octo partivm orationis liber: Emanuelis Aluari Lusitani è societate Iesv, Cum explicationibus auctoris eiusdem. Hispali: Apud Alfonsum Scribanum via Serpentina.
. 1579. Emmanvelis Alvari è Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres. Caesaravgvstae: Excudebat Ioannes Alteraque.
. 1588. Emmanvelis Alvari è Societate Iesv, de institvtione grammatica libri tres: Qvorvm secvndvs nvper est ad Veterum fere Grammaticorum rationem reuocatus, Orthographiæ Aldi Manvcii, Paulli F. Aldi N. Compendiolum. Adiunximus præterea Alphabetum Græcum, & Hebraum. Venetiis: Andreas Muschius Excudebat.
. 1594a. Emmanvelis Alvari e Societate Iesv de institvtione grammatica libri tres: Coniugationibus accessit interpretatio Iapponica. Amakusa: In Collegio Amacvsensi Societatis Iesv.
. 1594b. Emmanvelis Alvari, è Societate Iesv: De Institvtione Grammatica Libri Tres, Ad commodiorem rationem, clariorémque reuocati: additis Scholijs, & Prosodia carmine illigata. Ex Romano exemplari accuratè recogniti, & copioso Indice locupletati. Lvgdvni: In Officina Hvg. a Porta, apud Fratres de Gabiano.
Álvares, Manuel & António Velez. 1599. Emmanvelis Alvari, e Societate Iesv: de institvtione grammatica libri tres, Antonii Vellesii, ex eadem Societate Iesv in eborensi academia præfecti stvdiorvm opera, Aucti, & illustrati. Eborae: Excudebat Emmánuel de Lyra Typographus.
. 1608. Emmanvelis Alvari, e’ Societate Iesv: de institvtione grammatica libri tres, Antonii Vellesii, Amiensis ex eadem Societate Iesv in eborensi academia præfecti stvdiorvm opera, Aucti, & illustrati. Eborae: Excudebat Emmanuel de Lyra Vniuersitatis Typogr.
Álvares, Manuel. 1974. Gramática Latina: Fac-símile da edição de 1572. Com introdução do Dr. J[osé] Pereira da Costa. Funchal: Junta Geral do Distrito Autónomo do Funchal.
Assunção, Carlos C. & Masayuki Toyoshima. 2012. Emmanuelis Aluari e Societate Iesu de Institutione Grammatica Libri Tres: Coniugationibus accessit interpretatio Iapponica, In collegio Amacusensi Societatis Iesu cum facultate superiorum, Anno MDXCIIII. Edition and introduction. Tokyo: Yagi Bookstore.
Backer, Augustin de, Aloys de Backer & Carlos Sommervogel, comps. 1890–1916. Bibliothèque de la Compagnie de Jésus: Première Partie: Bibliographie. 91 vols. Bruxelles; Paris: Oscar Schepens; Alphonse Picard. (CD-ROM ed., Paris: LACF Éditions. 9-782-354-9800-2-3. 2011.)
Gehl, Paul F. 2003. “Religion and Politics in the Market for Books: The Jesuits and their rivals”. The Papers of the Bibliographical Society of America 97:4.435–460.
Gómez Gómez, Juan María. 2002. “Emmanvelis Alvari e Societate Iesv De Institvtione Grammatica liber secvndus: De octo partivm orationis constrvctione”. Estudio, edición crítica, traducción, notas e índices, tesis doctoral. Cáceres: Universidad de Extremadura ([URL]). Last accessed: 14 Januar 2015.
Iken, Sebastião. 2002. “Index totius artis (1599–1755): algumas reflexões sobre o índice lexicográfico latino-português da gramática de Manuel Álvares, elaborado por António Velez”. Estudos de história da gramaticografia e lexicografia portuguesas ed. by Rolf Kemmler, Barbara Schäfer-Prieß & Axel Schönberger (= Beihefte zu Lusorama, 1. Reihe, 9. Band), 53–83. Frankfurt am Main: Domus Editoria Europaea.
Kemmler, Rolf. 2012. “La participación personal del gramático Manuel Álvares en la difusión de los De institutione grammatica libri tres en España”. Historiografía lingüística: Líneas actuales de investigación ed. by Elena Battaner Moro, Vicente Calvo Fernández & Peña Palma, vol. II1, 512–524. Münster: Nodus.
. 2013a. “Para uma melhor compreensão da história da gramática em Portugal: A gramaticografia portuguesa à luz da gramaticografia impressa latino-portuguesa nos séculos XV a XIX”. Veredas: Revista da Associação Internacional de Lusitanistas 191.145–176.
. 2013b. “
De institvtione grammatica libri tres (Lisboa, 1573): A edição princeps da ars minor de Manuel Álvares”. Revista Portuguesa de Humanidades: Estudos Linguísticos 17:1.43–58.
LUSODAT (s. d.) = “Padre Manuel Álvares – Gramática – edições completas ou parciais”. ([URL]). Last accessed: 9 January 2015.
Ponce de León Romeo, Rogelio. 2000. “Las propuestas metodológicas para la enseñanza del latín en las escuelas portuguesas de la Compañía de Jesús a mediados del siglo XVI”. Cuadernos de Filología Clásica: Estudios latinos 191.233–257.
. 2002. “Aproximación a la obra de Manuel Álvares: edición crítica de sus De institutione grammatica libri tres
”. Tesis PhD. Madrid: Universidad Complutense. ([URL]). Last accessed: 14 January 2015.
. 2003. “La difusión de las artes gramaticales latino-portuguesas en España (siglos XVI–XVII)”. Península: Revista de Estudos Ibéricos 0 [sic].119–145.
. 2007. “El Álvarez trasladado: el romance en las ediciones quinientistas portuguesas, castellanas y catalanas de los De institutione grammatica libri tres (Lisboa 1572) de Manuel Álvares S.I.”. Actas del VI Congreso de Lingüística General (Santiago de Compostela, 3–7 de mayo de 2004) ed. by Milagros Fernández Pérez. 2975–2985. Madrid: Arco / Libros.
. 2015. “Os verbos impessoais na gramaticografia latino-portuguesa (1497–1552)”. Lusofone SprachWissenschaftsGeschichte II ed. by Rolf Kemmler, Barbara Schäfer-Prieß & Roger Schöntag (=
Lusitanistische Sprachwissenschaft, 3), 201–221. Tübingen: Calepinus Verlag.
Rodrigues, Francisco. 1939. História da Companhia de Jesus na Assistência de Portugal: Tomo segundo, Acção crescente da Província Portuguesa, volume II, Nas Letras – Na Côrte – Alémmar. Porto: Livraria Apostolado da Imprensa.
Schönberger, Axel. 2008. Die Ars minor des Aelius Donatus: Lateinischer Text und kommentierte deutsche Übersetzung einer antiken Elementargrammatik aus dem 4. Jahrhundert. (=
Biblioteca Romanica et Latina, 6.) Frankfurt am Main: Valentia.
. 2009. Die Ars maior des Aelius Donatus: Lateinischer Text und kommentierte deutsche Übersetzung einer antiken Lateingrammatik des 4. Jahrhunderts für den fortgeschrittenen Anfängerunterricht. (=
Biblioteca Romanica et Latina, 7.) Frankfurt am Main: Valentia.
Springhetti, Emilio. 1961/1962. “Storia e fortuna della Gramatica di Emmanuele Alvares, S. J”. Humanitas 13/141.283–304.
Torres, Amadeu. 1998. “Humanismo inaciano e artes de Gramática: Manuel Álvares entre a ratio e o usus
”. Gramática e Linguística: Ensaios e outros estudos. Ed. by Amadeu Torres, 84–102. Braga: Universidade Católica Portuguesa, Faculdade de Filosofia – Instituto de Letras e Ciências Humanas, Centro de Estudos Linguísticos.
Cited by (4)
Cited by four other publications
Kemmler, Rolf
Muru, Cristina
2021. Mood and modality in 17th century missionary grammars of Tamil. In Missionary Linguistics VI [Studies in the History of the Language Sciences, 130], ► pp. 233 ff.
Fernandes, Gonçalo
This list is based on CrossRef data as of 10 december 2025. Please note that it may not be complete. Sources presented here have been supplied by the respective publishers. Any errors therein should be reported to them.
