Article published In: Historiographia Linguistica
Vol. 28:1/2 (2001) ► pp.39–64
Die Linguistische Erfassung des Hebräischen, Chinesischen und Finnischen am Beginn der Neuzeit
Eine Vergleichende Studie zur frühen Rezeption Nicht-Indogermanischer Sprachen in der Traditionellen Grammatik
Article language: German
Published online: 13 June 2002
https://doi.org/10.1075/hl.28.1.05kle
https://doi.org/10.1075/hl.28.1.05kle
Zusammenfassung
Der Aufsatz setzt sich mit der Problematik auseinander, wie in der früh-neuzeitlichen Sprachwissenschaft nicht-indoeuropäische Sprachen erfasst wurden. Im einzelnen werden die frühen linguistischen Darstellungen des Hebräischen, Chinesischen und Finnischen untersucht. Von besonderem Interesse ist dabei die Klärung der Frage, ob und, wenn ja, auf welche Art und Weise die jeweiligen typologischen Spezifika dieser Sprachen im Rahmen der grammatischen Überlieferung begriffen und dargestellt wurden. Dabei zeigt sich, dass die traditionelle Grammatik und das damit verbundene Denken die Erfassung und Deskription der fremden Sprachen in unterschiedlichen Formen beeinflusst haben. Ebenso wird deutlich, wie die Wahrnehmung der fremden Sprachen zum Zuwachs des linguistischen Wissens beigetragen hat und zum Ausbau der traditionellen grammatischen Terminologie führte, da sprachliche Eigenschaften in Worte gefasst werden mussten, für die bis dato keine Fachwörter existierten.
Summary
The paper examines the problem how non Indo-European languages were described in 16th and 17th century linguistics by investigating in some detail early descriptions of Hebrew, Chinese and Finnish. Special attention is paid to the question of how the typological characteristics of these languages were understood and described within the framework of traditional grammar. It is shown that traditional grammar, along with the associated manner of grammatical thinking, influenced the description of foreign languages in various ways. At the same time it becomes clear how the observation of such ‘exotic’ languages contributed to our knowledge of language as such, and to the enrichment of traditional grammatical terminology, in as much as terms had to be found for linguistic phenomena which had previously remained undescribed.
Résumé
L’ article traite de la question du traitement, par la linguistique du XVIe et XVIIe siècle, des langues non-indo-européens. L’auteur examine en particulier les descriptions linguistiques de l’Hébreu, du Chinois et du Finnois. Ce qui est particulièrement intéressant, c’est de répondre à la question de savoir si, oui ou non, les specificités de ces langues ont été comprises et décrites dans le cadre de la tradition grammaticale. On peut ainsi constater que la grammaire traditionelle et par conséquent la pensée traditionelle ont influencé de manières différentes le recensement et la description des langues étrangères. Ce qui devient également clair, c’est que la perception des langues étrangères a contribué à l’augmentation du savoir linguistique et à l’enrichissement de la terminologie grammaticale traditionelle, parce qu’on a dû trouver des mots pour décrire des traits langagiers pour lesquels on ne disposait pas encore de termes techniques à l’époque.
References (44)
Arens, Hans. 1974[1969]. Sprachwissenschaft. Der Gang ihrer Entwicklung von der Antike bis zur Gegenwart. Bd.I1. Frankfurt/M.: Athenäum Fischer.
Arnauld, Antoine & Claude Lancelot. 1676[1660]. Grammaire générale et raisonneé. 31. Aufl. Paris: Pierre le Petit. (Nachdruck, mit einer Einleitung von Herbert E. Brekle, Stuttgart-Bad Cannstatt: Frommann-Holzboog, 1966.)
Bossong, Georg. 1992. “Reflections on the History of Universals. The example of the ‘partes orationis’”. Meaning and Grammar: Cross-linguistic perspectives hrsg. von Johan van der Auwera & Michel Kefer, 3–16. Berlin & New York: Mouton de Gruyter.
Bursill-Hall, Geoffrey L. 1971. Speculative Grammars of the Middle Ages: The doctrine of partes orationis of the modistae. Den Haag: Mouton.
Buxtorf, Johannes. 1620. Thesuarus grammaticus linguae sanctae hebraeae, duobus libris methodice propositus quorum prior vocum singularum naturam et proprietates, alter vocum conjunctorum rationem et elegantiam universam, accuratissime explicat. Basel: Impensis Ludovici Regis.
Clodius, Johann Christian. 1729. Grammatica turcica, necessariis regulis praecipuas linguae difficultates illustrans, ac aliquot colloquiis et sententiis turcicis aucta. Leipzig: Deer.
Fiellström, Petrus. 1738. Grammatica lapponica exhibens linguae hujus, peculiarem licet, et ab aliis linguis differentem, regulis tamen grammaticalibus adstrictam indolem. Stockholm: Literis Joh. Laurentii Horn.
Ganandrus, Henricus. 1743. Grammatica Lapponica, linguae Europearum prope antiquissimae solidam planamque viam genium Linguae Lapponicae addiscere desiderandi monstrans. Stockholm: Typis Laurent. Salvii.
Gardt, Andreas. 1999. Geschichte der Sprachwissenschaft in Deutschland: Vom Mittelalter bis ins 20. Jahrhundert. Berlin & New York: Walter de Gruyter.
Gesner, Conrad. 1669. Allgemeines Thier=Buch. Hgg. von Georg Horst. Frankfurt/-M.: Wilhelm Serlin. (Nachdruck, Hannover: Schlütersche Verlagsanstalt, 1980.)
Göseken, Heinrich. 1660. Manuductio ad Linguam Oesthonicam. Anführung zur Öhstnischen Sprache. Reval: Simon. (Nachdruck, Hamburg: Helmut Buske, 1977.)
Gutslaff, Johann. 1648. Observationes grammaticae circa linguam Esthonicam. Dorpat: [ohne Verlag]. (Nachdruck, Hamburg: Helmut Buske 1976.)
Gualtperius, Otho. 1590. Grammatica linguae sanctae per quaestiones et responsiones duobus libris comprehensa. Wittenberg: Johann Krafft d.J. fürSamuel Selfisch.
Holtz, Louis. 1981. Donat et la tradition de l’enseignement grammatical: Étude sur l’Ars Donati et sa diffusion (IVe–IXe siècle) et édition critique. Paris: Centre National de la Recherche Scientifique.
Hornung, Johann. 1693. Grammatica Esthonica, brevi, perspicua tamen methodo ad dialectum Revaliensiem. Riga: [ohne Verlag]. (Nachdruck, Hamburg: Helmut Buske 1977.)
Jellinek, Max Hermann. 1913–1914. Geschichte der neuhochdeutschen Grammatik von den Anfängen bis auf Adelung. 21 Halbbände. Heidelberg: Carl Winter.
Jones, G. Lloyd 1983. The Discovery of Hebrew in Tudor England: A third language. Manchester: Manchester University Press.
Klein, Wolf Peter. 1992. Am Anfang war das Wort: Theorieund wissenschaftsgeschichtliche Elemente frühneuzeitlichen Sprachbewußtseins. Berlin: Akademie-Verlag.
. 1999a. Die Geschichte der meteorologischen Kommunikation in Deutschland: Eine historische Fallstudie zur Entwicklung von Wissenschaftssprachen. Hildesheim & Zürich: Georg Olms.
. 1999b. “Die ursprüngliche Einheit der Sprachen in der philologisch-grammatischen Sicht der frühen Neuzeit”. The Language of Adam / Die Sprache Adams. hrg. von Allison Coudert, 25–56. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
Kluge, Otto. 1931–1932. “Die hebräische Sprachwissenschaft in Deutschland im Zeitalterdes Humanismus”. Zeitschrift für die Geschichte der Juden in Deutschland 31. 81–97, 180–193 [= Teil 1], 41.100–129 [= Teil 2].
Koerner, E. F. K. 1999. “The Concept of ‘Revolution’ in Linguistics: Historical, methodological, and philosophical considerations”. History of Linguistics 1996, Vol. I1: Traditions in Linguistics Worldwide hrsg. von David Cram, Andrew Linn & Elke Nowak, 3–14. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins.
Korhonen, Mikko. 1986. Finno-Ugrian Studies in Finland 1828–1918. Helsinki: Societas Scientiarum Fennica.
Kuhn, Thomas S. 1970[1962]. The Structure of Scientific Revolutions. 2nd ed. Chicago: University of Chicago Press.
Mentzel, Christian. 1685. Sylloge minutiarum lexici latino-sinico-characteristici, observatione sedula ex auctoribus et lexicis Chinensium characteristicis eruta. Nürnberg: [ohne Verlag].
Müller, Andreas. 1672. Monumenti sinici, quod anno Domini MDCXXV terris in ipsa China erutum: in saxo perscriptum esse, adeque dogmatum et rituum Romanae Ecclesiae […] antiquitatem magnopere confirmare perhibetur, lectio seu phrasis, versio seu metaphrasis, translatio seu paraphrasis. Berlin: Runge.
. [1703]. Alphabeta ac notae diversarum linguarum pene septuaginta tum et versiones orationis Dominicae prope centum collecta. Berlin: Liebermann. [Vorwort datiert 1703.]
Nowak, Elke. 1994. “From the Unity of Grammar to the Diversity of Languages. Language typology around 1800”. Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft 41.1–18.
. 1999. “‘tempora sunt tria …’: Über die Begegnung mit fremden Menschen und fremden Sprachen”. Sprachdiskussion und Beschreibung von Sprachen im 17. und 18. Jahrhundert hrg. von Gerda Haßler & Peter Schmitter, 41–52. Münster: Nodus.
Padley, G. A[rthur]. 1976. Grammatical theory in Western Europe 1500–1700: The Latin tradition. Cambridge: Cambridge University Press.
Postel, Guillaume. 1538. Linguarum duodecim characteribus differentium alphabetum, introductio, ac legendi modus longe facillimus. Paris: Lescuier.
Sanctius, Franciscus (Brocensis). 1587. Minerva seu de causis linguae Latinae. Salamanca: Renaut. (Nachdruck, mit einer Einleitung von Manuel Breva-Claramonte, Stuttgart-Bad Cannstatt: Frommann-Holzboog, 1986.)
Schottelius, Justus Georg. 1663. Ausführliche Arbeit von der teutschen Haubtsprache. Braunschweig: Zilliger.
Stahl, Heinrich. 1637. Anführung zu der Esthnischen Sprache. Reval: Reubner. (Nachdruck, Hamburg: Helmut Buske, 1976.)
Vhael, Bartholdus G. 1733. Grammatica fennica, accuratione methodo, penitiore cura, observatione, et labore, reserans antiquissimae hujus, ac natura sua praestantissimae linguae adyta, ejus peculiarem, ab aliis Europaeis linguis differentem genium, flexiones et coniugationes, orientalibus, primaevae inprimis, adfines, illustrans. Åbo: Kiämpe.
Walde, Bernhard. 1916. Christliche Hebraisten Deutschlands am Ausgang des Mittelalters. Münster: Aschendorff.
Walravens, Hartmut. 1987. China illustrata: Das europäische Chinaverständnis im Spiegel des 16. bis 18. Jahrhunderts. Weinheim: Acta humaniora, VCH.
Ziegenbalg, Bartholomeus. 1716. Grammatica damulica, quae per varia paradigmata, regulas et necessarium vocabulorum apparatum, viam brevissimam monstrat, qua lingua damulica seu malabrica, quae inter Indos Orientales in usu est, et hucusque in Europa incognita fuit, facile disci possit. Halle: Litteris & impensis Orphanotrophei. (Nachdruck besorgt von B. Brentjes & K. Gallus. Halle: Abt. Wissenschaftspublizistik der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg, 1985.)
Cited by (1)
Cited by one other publication
Van Rooy, Raf
2021. How Greek is the Graeco-Latin model?. In Missionary Linguistics VI [Studies in the History of the Language Sciences, 130], ► pp. 217 ff.
This list is based on CrossRef data as of 10 december 2025. Please note that it may not be complete. Sources presented here have been supplied by the respective publishers. Any errors therein should be reported to them.
