Article published In: Historiographia Linguistica
Vol. 16:3 (1989) ► pp.257–310
Contribution a L’Étude Du Tesoro De La Lengua Española O Castellana (1611)
De Sebastián De Covarrubias
Article language: French
Published online: 1 January 1989
https://doi.org/10.1075/hl.16.3.04lep
https://doi.org/10.1075/hl.16.3.04lep
Résumé
Après avoir envisagé rapidement la postérité lexicographique du Tesoro (1611) de Sebastián de Covarrubias en Espagne, nous étudions la réception de cet ouvrage surtout en France. Nous examinons d’abord en tenant compte d’un ensemble d’études antérieures, quels aspects du Tesoro ont été mis à profit par les lexicographes bilingues: C. Oudin (1616) et L. Franciosini (1620). Nous montrons que Richelet et Furetière ont parfois utilisé le Tesoro pour élaborer leur dictionnaires respectifs, ensuite que les étymologies trouvées par Ménage (1650) dans le Tesoro n’ont pas souvent paru à cet étymologiste dignes de crédit. Dans la seconde partie de cet article, nous énumérons les sources linguistiques de Covarrubias. Nous montrons d’abord quels ont été les ouvrages modernes sur lesquels il s’est appuyé pour les renseignements concernant l’hébreu, le grec, le français, l’italien, l’allemand et le flamand, qu’il fait figurer dans son Tesoro. Nous énumé-rons d’autre part les sources modernes proprement éymologiques aussi bien françaises qu’espagnoles qui figurent dans les articles du dictionnaire de Covarrubias. La considération du choix de ces sources et de leur mode d’utilisation permet d’effectuer une évaluation de la culture de Covarrubias que nous jugeons sinonencyclopédique du moins étendue et des méthodes de travail qui apparaissent comme peu systématisées.
Summary
This paper studies the reception of Sebastián de Covarrubias’ (1539–1613) Tesoro (1611), especially with regard to France. Examining influential 17th-century French dictionaries, it is noted that Covarrubias’ Tesoro had been used by bilingual lexicographers such as César Oudin (1616) and Lorenzo Franciosini (1620). Further, it is shown that Pierre Richelet (1680) and Antoine Furetière (1690) at times used the Tesoro to elaborate particular entries in their respective dictionaries. It is also demonstrated that the etymologies found in the Tesoro as a whole did not seem very credible to the French etymologist Gilles Ménage (1650) for instance. The second half of the study is devoted to an investigation of Covarrubias’ sources of inspiration. We show which lexicographic sources this author consulted for information about Hebrew, Greek, Italian, German, and Flemish for various etymologies that his Tesoro presents. As well, an account is made of the contemporary French and Spanish etymological sources used in the Tesoro. The selections from his sources suggest that Covarrubias’ reading culture, while perhaps not encyclopaedic, was nevertheless quite wide; his working habits, however, reveal him as a comparatively unsystematic lexicographer.
References (108)
A.
Ouvrages des XVIe, XVIIe et XVIIIe siècles
Academia. 1726. Diccionario de la Real Academia Española. Madrid: F. del Hierro. (Ed. facsimilar, Madrid: Gredos, 1984.)
Aldrete, Bernardo J. de. 1606. Del origen y principio de la lengua castellana o romance que oi se usa en España. Roma: Cario Wlliettto [sic]. (Ed. facsimilar y estudio de L. Nieto Jiménez, Madrid: C.S.I.C., 1972.)
. 1546. Della Fabrica del mondo di M.Francesco Alunno da Ferrara, libri dieci. Ne quali si contengono li voci di Dante, del Petrarca, del Boccacio e d’altri buoni authori. Vinegia: N. Bascerini.
Arias Montano, Benito. 1572. Lexicon graecum et institutiones linguae graecae ad sacri apparatus instructionem. Antverpiae: Christophorus Plantinus.
Becanus, Johannes Goropius. 1569. Origenes Antverpiae sive Cimmeriorum Becceselana novem libros complexa. Antverpiae: ex officina C. Plantini.
Bourgoing, Jean. 1583. De origine, usu et ratione vulgarium vocum linguae Gallicae, Italicae et Hispanicae. Parisiis: ex typographia S. Prenostean haeredis G. Morelii.
Bovelles, Charles de. 1972[1533]. Sur les langues vulgaires et la variété de la langue française. Liber de differentia linguarum vulgarium et Gallici sermonis varietate. Texte latin, traduction française et notes de Colette Dumont-Demaizière. Paris: Klincksieck.
Budé, Guillaume. 1529. Annotationes […] in quatuor et vigenti Pandectarum libros. Parisiis: ab Iod. Badio Ascencio Impressae.
. 1554. Lexicon sive dictionarium graecolatinum G. Budaei, I. Tusani, R. Constantini […]
. Genevae: apud Ioan. Crispinum.
Calepino, Ambrogio da. 1502. Ambrosius Calepinus Bergomates […] Dictionum latinarum et graeco pariter derivantium earumdemque [interpretationum collector studiosissimus […]
. Reggio: apud Dionisium Bertochium.
. 1570. Dictionarium […] Adiunctae sunt […] Latinis dictionibus Hebraeae, Graecae, Gallicae, Italicae Hispaniae & Germanicae. Lugduni: apud Gulielmum Rovillium. [C’est l’édition que nous avons consultée pour ce travail.]
Casas, Cristóval de las. 1570. Vocabolario de las dos lenguas Toscana y Castellana […]
. Sevilla: Alonso Escrivano.
Cieça de León, Pedro de. 1553. Chronica del Perú que trata de la demarcación de las provincias y la descripción dellas. Sevilla: Martín Montesdoca.
Covarrubias, Sebastián de. 1611. Tesoro de la lengua castellana o española. Madrid: Luis Sánchez. (Edición preparada por Martín de Riquer, Barcelona: S. A. Horta, 1943.)
Diaz Rengifo, Juan. 1606. Arte poetica española. Madrid: Juan de la Cuesta (Ed. facsimilar, Madrid: Ministerio de Ed. y Ciencia, Dirección General del Patrimonio artistico y cultural, 1977.)
Erasmus, Desiderius. 1513. Adagiorum Des. Erasmi Rotorodami chiliades tres […]
. Basileae: in aedibus Ian. Frobonii.
. 1520. Adagiorum Des. Erasmi Rotorodami chiliades quatuor. Venitiis: in aedibus Aldi et Andreae Soceri.
. 1571. Adagiorum Des. Erasmi Rotorodami chiliades quatuor […]. Appendix ad chiliades Erasmi, Hadriani Junii […]. Alexandri Brassicani, Carolo Bovillio […]
. Parisiis: Michaelis Sonnium.
Estienne, Henri. 1565. Traicté [sic] de la Conformité du langage françois avec le grec. Genève: H. Estienne (Repr., Genève: Slatkine, 1969–70.)
Furetière, Antoine. 1690. Dictionnaire Universel. La Haye & Rotterdam: Arnout & Reinier Leers. (Réimpr., avec une introduction d’Alain Rey, Paris: SNL le Robert, 1978.)
Garibay, Estéban de. 1571. Compendio Universal de las Chronicas y Universal Historia de todos los reynos de España. Anveres: C. Plantin.
Grapaldi, Francesco M. 1516. Lexicon De partibus aedium Franciscii Marii Grapaldi. Parmae: Imp. Antonii Quintiani.
Guadix, Diego de. 1593. Recopilación de algunos nombres arábigos […]
. MS de la Biblioteca Colombina de Sevilla. (Viñaza 1893:1622–23.)
Hornkens, Heinrich. 1599. Recueil de dictionnaires Françoys, Espagnols et Latins. Bruxelles: Rutger Velpius.
Isaac, Johannes. 1570. Grammatica Hebrea absolutissima in duos libros distincta [..]. Authore Iohanne Isaach. Antverpiae: ex officina C. Plantini.
Jiménez Arias, Diego. 1566. Lexicon ecclesiasticum latino-hispanicum ex sacris Bibliis […]
. Salmanticae: Andrea a Portonariis.
Laguna, Andrés de. 1566. Pedacio Dioscorides Anazarbeo […]
. Salamanca: Mathias Gast. (Ed. facsimilar, introductión y comentario de Teófilo Hernando y Ortega, Madrid: Instituto de España, 1969.)
Lexicon graeco-latinum. cui […] maxima vocum copia […] ex Budaei commentaris accessit. Copiosissima index latinarum dictionum et phraseon quae graecis respondent. Lugduni: apud Ioannem Frellonium, 1553.
López Tamarid, Francisco. 1585. Compendio de algunos vocablos arábigos introduzidos en la lengua castellana. Granada. (Publié dans Gregorio. Mayans y Siscar, Orígenes de la Lengua española, Tome II1, Madrid, 1737: 235–264. Viñaza 1893:622.)
Magnus, Olaus (Obispo Olao Magno). 1555. Historia […] de gentibus septentrionalibus […]
. Antverpiae: apud Ioan. Bellerum.
Mariana, Juan de. 1595. Historiae de rebus Hispaniae Libri XXV cum indice copioso et explicatione vocum obscuriorum. Toleti: Typis Thomae Gusmanij.
Mattioli, Pietro Andrea. 1544. Comentarii […] in libros sex Pedacii Dioscorides Anazarbei De materia medica. Venezia: N. Bascerini.
Ménage, Gilles. 1650. Les Origines de la langue Françoise. Paris: A. Courbé. (Repr., Genève: Slatkine, 1972.)
Morales, Ambrosio de. 1574. La Chronica General de España que continuau Ambrosio de Morales […] Prossiguiendo adelante de los cinco libros que el Maestro Florian de Ocampo […] dexo escritos. Alcalá de Henares: J. Iñigues de Lequerica.
Munsterus, Sebastianus. 1530. Dictionarium trilingue in quo scilicet latinis vocabulis in ordinem alphabeticum digestis respondent Graeca et Hebraica: Hebraicis adiecta sunt magistralia et Chaldaica opera et labore Sebastiani Munsteri congestum. Basilae: Apud H. Petrum.
. 1539. Dictionarium hebraicum iam ultimo ab auctore Sebastiano Munstero recognitum et ex Rabinis, praesertim ex Radicibus David Kimhi, auctum et locupletatum Frobenium et Nic. Episcopium. Basilae: Apud H. Petrum.
Nebrija, E. Antonio de. 1492. El Diccionario latino-español. Salamanca. (Ed. facsimilar con un estudio preliminar de Germán. Colón y Amadeu-J. Soberanas, Barcelona: Puvill-Editor, 1979.)
. 1495. Vocabulario español-latino. Salamanca. (Ed. facsimilar, Madrid: Real Academia Española, 1951.)
Nunez, Hernán [“El Comendador”, ou “Comendador griego”]. 1555. Refranes o proverbios en romance que nuevamente colligio y glosso el Comendador. Salamanca: J. de Canova.
Oudin, Cesar. 1607. Tesoro de las dos lenguas española y francesa. Thresor des deux langues françoise et espagnole. Paris: Marc Orry.
. 1609. Refranes y proverbios castellanos traduzidos en la lengua francesa. Proverbes espagnols traduicts en François. Paris: Marc Orry.
Pallet, Jean. 1604. Diccionario muy copioso de la lengua española y francesa […]; Dictionnaire tresample de la langue espagnole et françoise […]
. Paris: M. Guillemot.
Perion, Joachimus. 1555. Dialogorum de linguae Gallicae origine eiusque cum Graeca cognatione. Parisiis: apud S. Nivellium.
Pineda, Juan de. 1588. Los treynta libros dde la Monarchia ecclesiastica o Historia Universal del Mundo divido en 5 tomos. Salamanca: J. Fernández.
Poça, Andrés de. 1587. De la antigua lengua, poblaciones y comarcas de las Españas. Bilbao: Mathias Mares.
Richelet, Pierre. 1680. Dictionnaire françois contenant les mots et les choses. Genève: J. H. Widerhold. (Repr., Tokio: France Tosho Reprints, 1969.)
Rosal, Francisco del. 1601. Origen y etimología de la lengua Castellana. (Ms. BN. de Madrid; Viñaza 1893:1631–39.)
Sánchez de las Brozas, Francisco. 1573. Commentarii in And Alciati Emblemata. Lugduni: apud G. Rovillium.
. 1580. Etimologías españolas atribuidas a Francisco Sánchez de las Brozas: (MS Real Academia Española copié du MS de l’Escoriai publié pour la première fois dans Mayans y Siscar Gregorio Orígenes de la lengua española. Madrid, 1737; La Viñaza: 1619–1621).
Sandoval, Prudencio de. 1600. Chronica del inclito Emperador de españa. D. Alonso VII deste nombre, rey de Castilla y Leon, hijo de D. Ramon de Borgoña […]
. Madrid: Luis Sánchez.
San Francisco, Luis de. 1586. Globus canonum et arcanorum linguae sanctae ac divinae scripturae […] auctore F. Ludovico S. Francisco. Romae: Impensis Bartholomaei de Grassis.
Sylvius, Ambianus Iacobus (Jacques Dubois). 1531. Iacobi Sylvii Ambiani in Linguam Gallicam Isagoge, una cum eiusdem Grammatica Latino-gallica, ex Hebraeis, Graecis, & Latinis authoribus. Parisiis: ex officina R. Stephani. (Repr., Genève: Slatkine, 1971.)
Terreros y Pando, Estéban de. 1786. Diccionario castellano con las voces de ciencias y arte, Madrid: Vda. de Ibarra. (Ed. facsimilar, Madrid: Arcos, 1987.)
Tuscanella, Horatius. 1593. Dictionariolum Latino Graeco Gallicum avec les mots français selon Vordre des lettres […]
. Lugduni. (Cité par Beaulieux 1904.)
Valdés, Juan de. 1984 [1535]. Diálogo de la lengua. Edición y notas por Cristina Barbolani. Madrid: Cátedra.
Valla, Lorenzo. 1512. Elegantiae Laurentii Valle de lingua latina optima et optime meriti […]
. Lugduni: s.i.
B.
Études
Bataillon, Marcel. 1950. Erasmo y España, estudios sobre la historia espiritual del siglo XVI. México Buenos Aires: Fondo de Cultura Económica.
Beaulieux, Charles. 1904. “Liste de dictionnaires, lexiques et vocabulaires français antérieurs au Thresor de Nicot”. Mélanges offerts à Ferdinand Brunot, 371–398. Paris.
. 1986. “Sprachwandel und Etymologie in der spanischen Sprachwissenschaft des Siglo de Oro”. The History of Linguistics in Spain, ed. Antonio Quilis & Hans-J. Niederehe, 95–116. Amsterdam: John Benjamins.
Brunot, Ferdinand. 1967. Histoire de la langue française des origines à nos jours. Tome II1: Le XVle siècle. Paris: Armand Colin.
Catálogo colectivo de obras impresas en los siglos XVI a XVII existentes en las bibliotecas españolas. 1972. Madrid: Ministerio de Educación y Ciencia, Dirección General de Archivos, Biblioteca Nacional.
Colón, Germán. 1956. “A propos du Tesoro Lexicógrafico de M. S. Gili Gaya”. Zeitschrift für romanische Philologie 721.379–386.
Cooper, Louis. 1960a. “Sebastián de Covarrubias: una de la fuentes principales del Tesoro de las lenguas francesa y española (1616) de César Oudin”. Bulletin Hispanique 621.365–397.
. 1960b. “Girolamo Vittori y César Oudin: Un caso de plagio mutuo”. Nueva Revista de Filología Española 141.2–20.
. 1962. “El Recueil de Hornkens y los diccionarios de Pallet et Oudin”. Nueva Revista de Filología Española 161.297–328.
Coseriu, Eugenio. 1975. “Un germanista vizcaíno en el siglo XVI: Andrés de Poza y el elemento germánico del español”. Anuario de Letras 131.5–16.
Gallina, Annamaria. 1959. Contributi alla storia della lessicografia italo-spagnola dei secoli XVI e XVII. Florence: L. Olschki.
Kukenheim, Louis. 1932. Contributions à l’histoire de la grammaire italienne, espagnole et française à l’époque de la Renaissance. Amsterdam: N. V. Noord-Hollandsche Uitgevers-Maatschappij. (Repr., Utrecht: H & S Publishers, 1974.)
Lépinette, Brigitte. 1988. “L’espagnol et le Covarrubias dans Les Origines de la Langue Françoise de G. Ménage (1650).” Homenatge a José Belloch Zimmerman a cura de Joaquín Espinosa i Emili Casanova, 225–231. Valencia: Univ. València.
. 1990. “Trois dictionnaires du XVIIe siècle, trois traitements différents de l’étymologie (Richelet 1680, Furetière 1690, Académie 1694)”. A paraître dans Lexique.
Lope Blanch, Juan M. 1979. “El juicio de Ménage sobre las etimologías de Covarrubias”. Festschrift Kurt Baldinger zum 60. Geburtstag, vol.I1, 78–83. Tübingen: Max Niemeyer.
Niederehe, Hans-Josef. 1986. “La lexicographie espagnole jusqu’à Covarrubias”. Histoire Epistémologie Langage 8:1.9–19.
. 1987. “Les dictionnaires franco-espagnols jusqu’en 1800”. Histoire Epistémologie Langage 9:2.13–26.
Pozuelo Yvancos, José María. 1981. López de Velasco en la teoría gramatical del siglo XVI. Murcia: Univ. de Murcia.
Cited by (6)
Cited by six other publications
Hasson, Or
Torres Martínez, Marta
Ruhstaller, Stefan
Zamora, J.C.
Lezra, Jacques
This list is based on CrossRef data as of 10 december 2025. Please note that it may not be complete. Sources presented here have been supplied by the respective publishers. Any errors therein should be reported to them.
