Cover not available

Article published In: Historiographia Linguistica
Vol. 15:1/2 (1988) ► pp.155–185

Get fulltext from our e-platform
JBE logo with link
PDF logo with download linkDownload PDF
authorization required

19th-century linguistics

The Dutch development and the German theme

 | Free University, Amsterdam
Published online: 1 January 1988
DOI logo with link
https://doi.org/10.1075/hl.15.1-2.09dri
Summary
In this paper an attempt has been made to draw a picture of linguistics in the Netherlands during the 19th century. The aim of this survey is to make clear that the influence of German linguistics on Dutch works of the period is characteristic of the development of Dutch linguistics in that century. Emphasis has been placed on the period 1800–1870; three traditions are distinguished: First of all there is the tradition of prescriptive grammar and language instruction. Next attention is drawn to the tradition of historical-comparative linguistics. Finally, by about the middle of the century, the linguistic views of German representatives of general grammar become prominent in Dutch school grammars. Successively we point to the reception by the schoolmasters of K. F. Becker’s (1775–1849) work; then Taco Roorda (1801–1874) is discussed, and the relationship between L. A. te Winkel (1809–1868) and H. Steinthal (1823–1899) is presented. In conjunction with Roorda’s work on Javanese the analysis of the so-called exotic languages is mentioned, an aspect of Dutch linguistics in the 19th century closely connected with the Dutch East Indies. It is obvious that the German theme is one of the most conspicuous common elements in 19th-century Dutch linguistics, as Dutch intellectuals in many respects took German culture as a model.
Résumé
Dans cet article nous donnons une esquisse de la linguistique du XIXème siècle aux Pays-Bas. L’article a pour but de montrer que les rapports avec la linguistique allemande ont été très importants pour le développement de la linguistique à cette époque-là, et spécialement dans la période 1800–1870. Pour cette période nous distinguons trois traditions de recherche: Premièrement il y a la tradition de la grammaire normative. Ensuite nous parlerons de la tradition de la linguistique historique et comparative. Vers le milieu du siècle, au cours d’une période de changements politiques et culturels qui ont eu leurs répercussions sur l’enseignement, les théories des linguistes allemands, en particulier celles des représentants de la tradition de la grammaire générale, font autorité lors de la rédaction des manuels scolaires. Nous traiterons successivement l’accueil que les enseignants de la première moitié ont réservé aux travaux de K. F. Becker (1775–1849), puis nous traitons l’ouvrage de Taco Roorda (1801–1874) et les rapports entre L. A. te Winkel (1809–1868) et H. Steinthal (1823–1899). Chez Roorda on regardera brièvement le travail sur les langues soi-disant exotiques, qui forme un aspect de la linguistique néerlandaise, aspect étroitement lié à la colonie des Indes. Il est clair que le thème allemand est un des éléments les plus importants dans les traditions de la linguistique du XIXème siècle. Il faut expliquer ce phénomène par le fait que, pendant tout le siècle, les intellectuels néerlandais prirent la culture allemande comme modele culturel.
References (73)
References
Adelung, Johann Christoph (1732–1806). 1781. Deutsche Sprachlehre: Zum Gebrauche der Schulen in den Königl. Preuss. Landen. Berlin: Voss. (Repr., Hildesheim: Olms, 1977.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1732–1806). 1782. Umständliches Lehrgebäude der deutschen Sprache: Zur Erläuterung der deutschen Sprachlehre für Schulen. Leipzig: (Repr., Hildesheim: Olms, 1971.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1732–1806). 1774–86. Versuch eines vollständigen grammatisch-kritischen Wörterbuch der hochdeutschen Mundart: Mit beständiger Vergleichung der übrigen Mundarten besonders aber der Oberdeutschen. Leipzig: Breitkopf. (2nd ed., 1793–1801, as Grammatisch-kritisches Wörterbuch der hochdeutschen Mundart …etc . [Repr., Hildesheim: Olms, 1970.])Google Scholar logo with link to Google Scholar
Bakker, Dirk M. (1934–1985). 1977. “De grammatica in de negentiende eeuw”. Bakker & Dibbets 1977, 113–60.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Bakker, Dirk M. & Gerardus R. W. Dibbets, eds. 1977. Geschiedenis van de Nederlandse taalkunde. Den Bosch: Malmberg.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Becker, Karl Ferdinand (1775–1849). 1841. Organism der Sprache. 2nd ed. Frankfurt/M.: G.F. Kettembeil. (Repr., Hildesheim: Olms, 1970.) (1st ed., 1827.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
Bolhuis, Lambertus van (1741–1820). 1793. Beknopte Nederduitsche spraak-kunst: Uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Leiden: D. du Mortier & Zoon; Deventer: J.H. de Lange; Groningen: J. Oom-kens.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Brill, Willem G. (1811–1896). 1844. Over de taal, als het pand van ’s menschen hoogen rang in de schepping, en over het verband tusschen de meerdere of minder intellectuële vatbaarheid eener natie, en de hoogere of lagere klasse, waartoe de taal, door haar gesproken, behoort. Zutphen: Willem Thieme.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1811–1896). 1846. Hollandsche spraakleer. Leiden: E.J. Brill.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1811–1896). 1852. Nederlandsche spraakleer ten gebruike bij inrichtingen van hooger onderwijs. Part II1. Leer van den volzin (syntaxis). Leiden: E.J. Brill.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1811–1896). 1860. “Brief aan Dr. L.A. te Winkel over de definitie van het werkwoord”. De Taalgids 21.245–50.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1811–1896). 1861. “Over het beginsel bij de onderscheiding der woordsoorten in acht te nemen”. De Taalgids 31.257–69.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1811–1896). 1866. Stijlleer. Leiden: E.J. Brill.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Brugsma, Berend (1797–1868). 1838. Kort overzigt van de leer der opvoe-ding, door het onderwijs in de lagere Scholen. 2nd ed. Groningen: W. Zuidema.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1797–1868). 1839. Opvoedkundige en onderwijskundige opmerkingen gemaakt op een reize in de Pruisische Rijnprovincie, het hertogdom Nassau en de vrije stad Frankfort. Groningen: W. Zuidema.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1797–1868). 1840. Nederduitsche taalkunde: Aanvankelijk onderwijs in het redekundig ontleden en in het vormen van voorstellen of volzinnen. Groningen: W. Zuidema.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1797–1868). 1841. “Over het doel en de inrigting van het onderwijs in de Moeder-taal op de lagere Scholen”. Nieuwe Bijdragen ter bevordering van het onderwijs en de opvoeding 1841, 140–51; 230–44; 806–27. Leiden: D. du Mortier.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Bumann, Waltraud. 1965. Die Sprachtheorie Heymann Steinthals: Dargestellt im Zusammenhang mit seiner Theorie der Geisteswissenschaft. Meisenheim am Glan: Anton Hain.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Chervel, André. 1977. …et il fallut apprendre écrire à tous les petits français: Histoire de la grammaire scolaire. Paris: Payot.Google Scholar logo with link to Google Scholar
. 1982. Les grammaires françaises 1800–1914: Répertoire chronologique. Paris: Institut National de Recherche Pédagogique.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Elffers, Els. 1980. “Description and prescription in linguistics”. Linguistics in the Netherlands 1977–79 ed. by Wim Zonneveld & Fred Weerman, 124–35. Dordrecht: Foris.Google Scholar logo with link to Google Scholar
. 1982. “Problems of the description of revolutions in linguistics”. Linguistics in the Netherlands 1982 ed. by Saskia Daalder & Marinel Gerrit-sen, 1–11. Amsterdam – Oxford – New York: North-Holland.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Forsgren, Kjell-Åke. 1973. Zur Theorie und Terminologie der Satzlehre: Ein Beitrag zur Geschichte der deutschen Grammatik von J.C. Adelung bis K.F. Becker, 1780–1830. Göteborg: Inst. für deutsche Sprache, Univ. Göteborg (Doctoral diss., 1973).Google Scholar logo with link to Google Scholar
. 1985. Die deutsche Satzgliedlehre 1780–1830: Zur Entwicklung der traditionellen Syntax im Spiegel einiger allgemeiner und deutscher Grammatiken. (= Göteborger Germanistische Forschungen, 29.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis (Rev. ed. Forsgren 1973.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
Gericke, Johann Friedrich Carl (1799–1857). 1831. Eerste gronden der Javaansche taal, benevens Javaansch leer- en leesboek, met eene woor-denlijst ten gebruike bij hetzelve. Batavia: Lands Drukkerij.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Glinz, Hans. 1947. Geschichte und Kritik der Lehre von den Satzgliedern in der Deutschen Grammatik. Bern: A. Francke.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Grimm, Jacob Ludwig Karl (1785–1863). 1819. Deutsche Grammatik. Part I1. Göttingen: Dieterich.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1785–1863). 1822–1837. Deutsche Grammatik. Part I1: 2nd ed. 1822; Part II1: 1826; Part III1: 1831; Part IV1: 1837. Göttingen: Dieterich.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1785–1863) & Wilhelm Grimm (1786–1859). 1852–1960. Deutsches Wörterbuch. Leipzig: Hirzel.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Haselbach, Gerhard. 1966. Grammatik und Sprachstruktur: Karl Ferdinand Beckers Beitrag zur Allgemeinen Sprachwissenschaft in historischer und systematischer Sicht. Berlin: Walter de Gruyter & Co.. Google Scholar logo with link to Google Scholar
Herder, Johann Gotfried (1744–1803). 1772. Abhandlung über den Ursprung der Sprache, welche den von der Königl. Academie der Wissenschaften… gesetzten Preis erhälten hat. Berlin: Voss. (Repr., Stuttgart: Reclam, 1966.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
Hertog, Cornelis Herman (1846–1902). 1892–1896. Nederlandsche Spraak-kunst: Handleiding ten dienste van aanstaande (taal)onderwijzers. (31 Parts.) Amsterdam: W. Versluys.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1846–1902). 1897–1898. De Nederlandsche taal: Praktische spraakkunst van het hedendaagsche Nederlandsch. (21 Parts.) Amsterdam: W. Versluys.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Heyse, Johann Christian August (1764–1829). 1838. Theoretisch-praktische deutsche Grammatik oder Lehrbuch der deutschen Sprache nebst einer kurzen Geschichte derselben. 5th. ed. Hannover: Hahn. (Repr., Hildesheim: Olms, 1972.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
Humboldt, Wilhelm von Humboldt (1767–1835). 1836. Ueber die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluss auf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts. Berlin: F. Dümmler.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Kern, Franz (1830–1894). 1888. Die deutsche Satzlehre: Eine Untersuchung ihrer Grundlagen. 2nd. ed. Berlin: Nicolai. (1st ed. 1883.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
Knol, Jan. 1977. “De Nederlandse taalkunde in de achttiende eeuw”. Bak-ker & Dibbets 1977.65–112.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Koerner, E. F. Konrad. 1975. “European structuralism: early beginnings”. Historiography of Linguistics. (= Current Trends in Linguistics, vol. 13.) ed. by Thomas A. Sebeok, 717–827. The Hague: Mouton.Google Scholar logo with link to Google Scholar
. 1978. Toward a Historiography of Linguistics: Selected essays. (= Studies in the History of Linguistics, 19.) Amsterdam: J. Benjamins. Google Scholar logo with link to Google Scholar
Kossmann, Ernst H. 1978. The Low Countries, 1780–1940. Oxford: Clarendon Press.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Laudan, Larry. 1977. Progress and Its Problems: Towards a Theory of Scientific Growth. Berkeley & Los Angeles: Univ. of California Press.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Mulder, Gerrit Christiaan (1810–1859). 1846. Nieuwe Nederlandsche spraakleer. Nijmegen: D.J. Haspels.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1810–1859). 1852. Nederlandsche spraakleer: een vervolg op de Nederlandsche spraakkunst voor schoolgebruik. Nijmegen: J.F. Thieme.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Noordegraaf, Jan. 1985. Norm, geest en geschiedenis: Nederlandse taalkunde in de negentiende eeuw. (= Geschiedenis van de taalkunde, 3.) Dordrecht: Foris.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Noordegraaf, Jan. & Saskia Bierling. 1986. “Brugsma, Wurst en Becker: Taalkundige relaties in de negentiende eeuw”. Voortgang: Jaarboek voor de Neerlan-distiek 71.89–113.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Paul, Hermann (1846–1921). 1880. Prinzipien der Sprachgeschichte. Halle a/ S.: Niemeyer.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Roorda, Taco (1801–1874). 1852. Over de deelen der rede en de rede-ontle-ding, of logische analyse der taal tot grondslag voor wetenschappelijke taalstudie. Leeuwarden: G.T.N. Suringar. (2nd ed., 1855; 3rd ed., 1864.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1801–1874). 1855. Javaansche grammatica. Part I1. Amsterdam: Johannes Müller.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Schleicher, August (1821–1868). 1850. Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht: Linguistische Untersuchungen. Bonn: König. (Repr. as Amsterdam Classics in Linguistics, 41. Amsterdam: J. Benjamins, 1983.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
Schmitter, Peter. 1982. Untersuchungen zur Historiographie der Linguistik: Struktur – Methodik – theoretische Fundierung. Tübingen: Gunter Narr.Google Scholar logo with link to Google Scholar
., ed. 1987. Zur Theorie und Methode der Geschichtsschreibung der Linguistik: Analysen und Reflexionen. Tübingen: Gunter Narr.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Siegenbeek, Matthijs (1774–1854). 1804. Verhandeling over de Nederduitsche spelling, ter bevordering van eenparigheid in dezelve: uitgegeven in naam en op last van het Staatsbewind der Bataafsche Republiek. Amsterdam: J. Allart.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1774–1854). 1810. Syntaxis of woordvoeging der Nederduitsche taal: uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Leiden: D. du Mortier & Zoon; Deventer: J.H. de Lange; Groningen: J. Oomkens.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1774–1854). 1814. Grammatica of Nederduitsche spraakkunst: uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Leiden: D. du Mortier & Zoon; Deventer: J.H. de Lange; Groningen: J. Oomkens.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Steinthal, Heymann (= Chajim, 1823–1899). 1855. Grammatik, Logik und Psychologie: ihre Prinzipien und ihr Verhältnis zueinander. Berlin: F. Dümmler. (Repr., Hildesheim: Olms, 1968.)Google Scholar logo with link to Google Scholar
Swellengrebel, Jan L. 1974. In Leijdeckers voetspoor: Anderhalve eeuw bij-belvertaling en taalkunde in de Indonesische talen. Part 11: 1820–1900. The Hague: Martinus Nijhoff.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Tuuk, Herman Neubronner van der (1824–1894). 1864a. Taco Roorda’s beoefening van ’t Javaansch bekeken. Amsterdam: R.C. Meijer.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1824–1894). 1864b. Opmerkingen naar aanleiding van eene taalkundige bijdrage van den hoogleeraar T. Roorda. Amsterdam: Loman & Verster.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Uhlenbeck, Eugenius M. 1964. A Critical Survey of Studies on the Languages of Java and Madura. (= Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, Bibliographical series, 7.) The Hague: Martinus Nijhoff. Google Scholar logo with link to Google Scholar
Vries, Matthias de (1820–1892). 1849. De Nederlandsche taalkunde, be-schouwd in hare vroegere geschiedenis, tegenwoordigen toestand en eischen voor de toekomst. Haarlem: A.C. Kruseman.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1820–1892). 1850. De heerschappij over de taal, het beginsel der welsprekendheid. Groningen: K. de Waard.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1820–1892). 1853. De Nederlandsche taalkunde in haren aard en hare strekking. Haarlem: A.C. Kruseman.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1820–1892). 1894. Verspreide taalkundige opstellen. The Hague: Martinus Nijhoff; Leiden: A.W. Sijthoff.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Weiland, Pieter (1754–1842). 1799. “Inleiding”. Nederduitsch taalkundig woordenboek by Pieter Weiland, I1.1–196. Amsterdam: J. Allart.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1754–1842). 1805. Nederduitsch spraakkunst: Uitgegeven in naam en op last van het staatsbestuur der Bataafsche Republiek. Amsterdam: J. Allart.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Winkel, Lammert A. te (1809–1868). 1857. “Brief aan den Heer Dr. W.G. Brill”. Nieuw Nederlandsch Taalmagazijn 41.262–76.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1809–1868). 1858. De Logische Analyse: Beschouwingen naar aanleiding van Prof. T. Roorda’s Rede-ontleding of de logische analyse der taal. Part I1. Zutphen: Willem Thieme.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1809–1868). 1859. De Logische Analyse: Antwoord op de bedenkingen van prof. T. Roorda en Dr. Q. N. tegen het werkje, getiteld: Beschouwingen naar aanleiding van Prof. T. Roorda’s Rede-ontleding of logische analyse der taal. Part II1. Zutphen: Willem Thieme.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1809–1868). 1861. “Antwoord aan Prof. Dr. W.G. Brill op zijnen brief over de definitie van het werkwoord”. De Taalgids 31.1–26.Google Scholar logo with link to Google Scholar
(1809–1868). 1864. “Wat zoekt de etymologie? Wat heeft men te verstaan door den innerlijken vorm der woorden?”. De Taalgids 61.210–17.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Woordenboek der Nederlandsche Taal, by Matthias de Vries (1820–1892) and Lammert Allart te Winkel (1809–1868). The Hague: Martinus Nijhoff; Leiden: A.W. Sijthoff [etc.] 1882. Vol.I1.Google Scholar logo with link to Google Scholar
Mobile Menu Logo with link to supplementary files background Layer 1 prag Twitter_Logo_Blue