Article published In: Historiographia Linguistica
Vol. 46:1/2 (2019) ► pp.1–47
La grammaire italienne de Lodewijk [Meijer, Lodewijk]. 1672. Italiaansche Spraakkonst: Leerende op eene vaste grondt de Italiaansche taale wel, en ter deege Leezen, Verstaan, Spreeken, en Schrijven: Waar in meest alle de gebruikelijkste Italiaansche Woorden, in het Neederduitsch vertaaldt (om voor een Woordeboek te konnen dienen) t’hunner plaatse ingeschikt; en dry Gemeenzaame Samenspraaken, in het Italiaansch en Neederduitsch, achteraan gevoegdt zijn. Amsterdam: Abraham Wolfgang. (Réimpression, avec une postface par Vincenzo Lo Cascio: Dordrecht: Foris, 1995.)
Anatomie d’une grammaire didactique “raisonnée”
Article language: French
Published online: 2 September 2019
https://doi.org/10.1075/hl.00037.szo
https://doi.org/10.1075/hl.00037.szo
Résumé
En 1672 parut à Amsterdam, chez Abraham Wolfgang (1634–1694),
une grammaire de l’italien rédigée en néerlandais. L’auteur de cette grammaire,
publiée anonymement, peut être identifié comme Lodewijk Meijer (1629–1681).
L’ouvrage, intitulé Italiaansche Spraakkonst, se caractérise
par une organisation méthodique très explicite, qui se reflète dans la
structuration rigide et systématique de la matière, dans l’emploi conséquent
d’une terminologie bilingue (latin–néerlandais), dans la description, fort
parallèle, des classes de mots, et dans l’application rigoureuse du principe de
conformité structurelle (analogia en latin;
gelijkvormigheidt en néerlandais). Construite sur une
théorie de grammaire générale, l’Italiaansche Spraakkonst est
une grammaire particulière de l’italien qui, tout en étant basée sur des sources
livresques, fournit une description très complète et didactiquement adéquate. Le
noyau de la grammaire est constitué par la description des classes de mots:
celles-ci sont définies et décrites selon leur nature, leur sous-classification
(formelle et sémantique) et leurs possibilités de combinaison. La théorie des
parties du discours dans l’Italiaansche Spraakkonst est
organisée autour du nom et du verbe, les deux classes de mots par rapport
auxquelles les autres classes sont définies. La présente étude s’ouvre par une
mise en contexte historiographique de la grammaire italienne de L. Meijer.
Ensuite, la démarche méthodologique et la terminologie déployées dans l’ouvrage
sont au centre de l’analyse. L’examen de l’organisation de la matière
grammaticale procède de l’articulation globale des classes de mots à l’étude de
deux classes, à savoir l’article et l’adnomen (néerlandais:
bynaam), ce dernier terme désignant chez Meijer l’ensemble
des éléments adjectivaux. Le fait d’avoir érigé les adnomina en
une classe de mots autonome constitue un des apports les plus remarquables de ce
grammairien, philosophe et ami de Spinoza (1632–1677), qui s’inscrit dans le
courant du rationalisme post-cartésien.
Summary
In 1672, an Italian grammar written in Dutch was printed
by Abraham Wolfgang (1634–1694) in Amsterdam. The author of the grammar,
published anonymously, can be identified as Lodewijk Meijer (1629–1681). His
work, the Italiaansche Spraakkonst, displays a particularly
explicit methodical organisation, which is reflected in the rigid and systematic
presentation of the grammatical material, a consistent use of bilingual (Latin–Dutch) terminology, a highly parallel description of the word classes, and a
rigorous application of the principle of structural conformity
(analogia in Latin, gelijkvormigheidt in
Dutch). Written in the framework of general and philosophical grammar, the
Italiaansche Spraakkonst is conceived as a particular
grammar of the Italian language which, though based on bookish sources, provides
a very complete and didactically adequate description. The word classes form the
core of the grammar: they are defined and described according to their nature,
their (formal and semantic) subcategorisation and their possible combinations.
The theory of the parts of speech is organised around two word classes, the noun
and the verb, in relation to which all the other classes are defined. This paper
sketches the historiographical context of L. Meijer’s Italiaansche
Spraakkonst, followed by an analysis of the methodology and
terminology used in this work. Next, we investigate the organisation of the
grammar by giving a global overview of the word classes, before proceeding to a
more detailed analysis of two particular classes, the article and the
adnomen (Dutch: bynaam), the latter
referring to all types of adjectival forms. The positing of the
adnomina as an autonomous word class is one of the most
remarkable contributions of Lodewijk Meijer, a philosopher and friend of Spinoza
(1632–1677), and a figure representative of post-Cartesian rationalism.
Zusammenfassung
1672 wurde bei Abraham Wolfgang (1634–1694) in Amsterdam
eine auf Niederländisch verfasste Grammatik veröffentlicht. Den Verfasser dieser
anonymen Grammatik hat man als Lodewijk Meijer (1629–1681) identifiziert. Seine
Italiaansche Spraakkonst kennzeichnet sich durch einen
expliziten methodischen Aufbau, der sich manifestiert in der genauen und
systematischen Bearbeitung der sprachlichen Materialien, der konsequenten
Verwendung einer zweisprachigen Terminologie (Latein–Niederländisch), der
parallelen Beschreibung der unterschiedenen Wortarten und der rigorosen
Anwendung des Prinzips struktureller Gleichförmigkeit (lat.
analogia; niederl. gelijkvormigheidt). Die
Italiaansche Spraakkonst hat ihre Wurzeln in der Theorie
der allgemeinen und philosophischen Grammatik und ist als eine besondere
Grammatik der italienischen Sprache konzipiert. Obwohl sie auf gedruckten
Quellen basiert, bietet sie eine vollständige und didaktisch adäquate
Beschreibung. Den Kern der Grammatik bilden die Wortarten. Diese werden nach
ihrer Natur, ihrer formalen und semantischen Subkategorisierung sowie ihren
Kombinationsmöglichkeiten definiert und beschrieben. Die Theorie der Redeteile
baut auf zwei Wortarten auf, Nomen und Verbum, und die weiteren Wortarten werden
im Hinblick auf diese beiden Wortarten definiert. Der vorliegende Aufsatz
skizziert zunächst den historiographischen Kontext von L. Meijers
Italiaansche Spraakkonst. Anschließend werden die
Methodologie und die Terminologie seiner Grammatik analysiert. Danach folgen
eine Übersicht der Wortarten und eine detaillierte Analyse von zwei Wortarten:
das Geschlechtswort und das adnomen (niederl.
bynaam). Das adnomen ist eine Wortart, die
alle Typen von Adjektiven umfasst. Ihre Darstellung als selbständige Wortart ist
eine der wichtigsten Beiträge L. Meijers, der ein Philosoph, ein Freund Spinozas
(1632–1677) und ein Vertreter des postcartesianischen Rationalismus war.
Article outline
- 1.Introduction
- 2. L’Italiaansche Spraakkonst (1672), ouvrage anonyme, … d’un auteur bien connu
- 3. L’Italiaansche Spraakkonst de Lodewijk Meijer: Sources et public
- 4. Structure et concept de l’Italiaansche Spraakkonst de Meijer
- 5. Principales caractéristiques de l’Italiaansche Spraakkonst
- 6.
Terminologie et description de l’article et de l’adnomen
dans l’Italiaansche Spraakkonst
- 6.1Les parties du discours chez Meijer: Organisation et terminologie
- 6.2Le traitement des articles
- La classe des éléments adnominaux
- 7.Conclusions
- Remerciements
- Remarques
Références bibliographiques
References (114)
Akkerman, Fokke, Hubertus G. Hubbeling & A. G. Westerbink. 1977. Spinoza: Briefwisseling. Amsterdam: Boom.
[Arnauld, Antoine & Claude Lancelot]. 1660. Grammaire generale et raisonnée. Paris: Pierre Le Petit.
Benot, Eduardo. s.d. [ca.1890–1900]. Arquitectura de las lenguas. 31 vols. Madrid: Pedro Núñez. (Réédition, Buenos Aires: Araujo-Rivadavia, 1943.)
Bingen, Nicole. 1987. Le Maître italien (1510–1660). Bibliographie des ouvrages d’enseignement
de la langue italienne destinés au public de langue française, suivie d’un
Répertoire des ouvrages bilingues imprimés dans les pays de langue
française. Bruxelles: E. Van Balberghe.
. 1994. Lodewijk Meyer (1629–1681): la vita, le opere e i suoi rapporti con
Spinoza. [Thèse de doctorat, Università degli Studi di Milano]
. 1997. Ragione e Scrittura tra Descartes e Spinoza. Saggio sulla “Philosophia
S. Scripturae interpres” di Lodewijk Meyer e sulla sua recezione. Milano: Franco Angeli.
. 2001. Etica, arte, scienza tra Descartes e Spinoza: Lodewijk Meijer
(1629–1681) e l’Associazione Nil volentibus arduum. Milano: Angeli.
Bossers, Anton. 1986. Nil volentibus arduum: Lodewijk Meijer en Adriaan Koerbagh. Hilversum: Verloren.
Caravolas, Jean-Antoine. 1994. La didactique des langues. Précis d’histoire I: 1450–1700. Montréal: Presses de l’Université; Tübingen: Gunter Narr.
Colombat, Bernard. 1999. La grammaire latine en France à la Renaissance et à l’Âge Classique:
théories et pédagogie. Grenoble: ELLUG.
Coseriu, Eugenio. 1992. Competencia lingüística. Elementos de la teoría del hablar. Elaborado y editado por Heinrich Weber. (=
Biblioteca románica hispánica; Estudios y ensayos
377.) Madrid: Gredos.
De Boer, Minne Gerben. 1996. “Pieter staat, de vrouwen spinnen: Naar aanleiding van de
heruitgave van Lodewijk Meijers Italiaansche
Spraakkonst
”. Incontri 111.65–82.
. 2001. “Come le Provincie Unite impararono l’italiano: Presentazione
delle grammatiche secentesche di Mulerius, Roemer e Meijer”. Gebrauchsgrammatik und gelehrte Grammatik: Französische Sprachlehre und
Grammatikographie zwischen Maas und Rhein vom 16. bis zum 19.
Jahrhundert (=
Romanistisches Kolloquium, XV), éd. par Wolfgang Dahmen et al., 305–340. Tübingen: Gunter Narr. [Traduction française dans De Boer 2012.13–49.]
. 2003. “Zonder schikkinge strooit men maar woorden in de windt: Over de
taaltheorie van Lodewijk Meijer zoals die blijkt uit zijn
Italiaansche Spraakkonst
”. Bon jours neef, ghoeden dagh cozy! Opstellen aangeboden aan Geert
Dibbets bij zijn afscheid als bijzonder hoogleraar Geschiedenis van de
Nederlandse Grammatica in West-Europese context aan de Katholieke
Universiteit Nijmegen op 19 december 2003, éd. par Els Ruijsendaal, Gijsbert Rutten & Frank Vonk, 231–254. Münster: Nodus. [Traduction française dans De Boer 2012.51–77.]
. 2005. “Tussenwerpsels in Lodewijk Meijers Italiaansche
Spraakkonst: Een oefening in taalkundige
historiografie”. Voortgang : Jaarboek voor de Neerlandistiek 231.129–144. [Traduction française dans De Boer 2012.87–104.]
. 2007. “La grammaire italienne de Louis Meyer et la grammaire des
Messieurs de Port-Royal”. Actes du XXIVe Congrès International de Linguistique et de
Philologie romanes (Aberystwyth 2004), éd. par David Trotter, vol. III1, 133–139. Tübingen: Max Niemeyer. [Traduction française dans De Boer 2012.79–86.]
. 2012. Écrire la grammaire italienne aux Pays-Bas. Amsterdam & Münster: Stichting Neerlandistiek VU Amsterdam & Nodus.
De Clercq, Jan. 1997. “Gabriel Meurier, een XVIe-eeuwse pedagoog en grammaticus in
Antwerpen”. Meesterwerk. Bijdragen van het Peeter Heynsgenootschap 101.29–46.
Dibbets, Geert R. W., éd. 1981. A. L. Kók, Ont-werp der Neder-duitsche letter-konst. Assen: van Gorcum.
Dongelmans, Berry P. M. 1982. Nil volentibus arduum. Documenten en bronnen: Een uitgave van B.
Huydecopers aantekeningen uit de originele notulen van het genootschap,
voorzien van een inleiding, commentaar en lijsten van
N.V.A.-drukken. Utrecht: HES.
Duez, Nathanael. 1641. Le Guidon de la langue italienne avec trois dialogues familiers,
Italiens & François. La comedie de la Moresse. Les Complimens Italiens.
Et une Guirlande de Proverbes. Leyde: Bonaventure & Abraham Elzevier. (Rééditions à Leyde et à Amsterdam: 1650, 1659, 1666, 1670.)
Gessler, Jean, éd. 1931. Le Livre des mestiers de Bruges et ses dérivés / Het Brugsche Livre des
mestiers en zijn navolgingen. Bruges: Consortium des maîtres imprimeurs brugeois.
[Hofman, Johan]. 1650. Nederlandtsche Woorden-Schat, Dat is, Verduytschinge van Uytheemsche
woorden, die somtijdts onder het Nederlandtsch gevonden worden. Wt
verscheyde Schrijvers vergadert. Haarlem: Thomas Fonteyn.
Joly, André. 1980. “Le problème de l’article et sa solution dans les grammaires de
l’époque classique”. Langue française 481.16–27.
Jones, William Jervis. 2000. German Lexicography in the European Context: A descriptive bibliography
of printed dictionaries and word lists containing German language
(1600–1700). Berlin: de Gruyter.
Klever, Wim. 1997. Mannen rond Spinoza, 1650–1700. Presentatie van een emanciperende
generatie. Hilversum: Verloren.
Klijnsmit, Anthony. 2000. “Vossius, Spinoza, Schultens: The application of
analogia to Hebrew grammar”. Helmantica: Revista de filología clásica y hebrea 511.139–166.
Koerbagh, Adriaan. 1664. ’t Nieuw woorden-boek der regten, ofte een vertaalinge en uytlegginge
van meest alle de Latijnse woorden, en wijse van spreeken, in alle regten en
regtsgeleerders boeken en schriften gebruykelijk: ten deele uyt de schriften
van de heeren H. en W. de Groot, en andere versamelt en by een bestelt, ende
ten deele nu eerst uyt het Latijn in ’t Nederduyts tot dienst en nut van
alle practisijns en liefhebbers overgeset. Amsterdam: Weduwe van Jan Hendriksz Boom.
. 1668. Een bloemhof van allerley lieflijkheyd sonder verdriet geplant door
Vreederijk Waarmond, ondersoeker der waarheyd, tot nut en dienst van al die
geen die der nut en dienst uyt trekken wil. Amsterdam: [sans nom d’éditeur].
Kók, Allardus Lodewijk. 1644. Huldrych Zwingli: Korte en klare uytlegghing des christelyken
ghelóófs. Amsterdam: Hektor Zekers.
. 1646a. Franco Petri Burgersdijk: Institutio logica, dat is, reden-konstigh
onder-wys, beghreepen in twe boeken. Amsterdam: Nicolaas van Ravestein & Gerrit Willemsz.
. 1646b. Kort be-ghrijp van ’t reden-konstigh onderwijs oft reden-konstigh ruigh
be-werp. Amsterdam: Gerrit Willemsz.
. 1648. Gerardus Vossius: Elementa rhetorica, dat is be-ghinselen der
reden-rijk-konst. In-zonderheidt van de leer der waalingen en
ghe-stalten. Amsterdam: Johannes Troost.
. 1655. Marcus Fredericus Wendelinus: De christlijke
ghódt-gheleerdtheidt. Amsterdam: Johannes van Ravestein. [Édition posthume, soignée par Lodewijk Meijer]
Lancelot, Claude. 1660a. Nouvelle Methode pour apprendre facilement et en peu de temps la langue
italienne. Paris: Pierre Le Petit.
. 1660b. Nouvelle Methode pour apprendre facilement et en peu de temps la langue
espagnole. Paris: Pierre Le Petit.
Leeuwenburgh, Bart. 2013. Het noodlot van een ketter: Adriaan Koerbagh (1633–1669). Nijmegen: Vantilt.
Lo Cascio, Vincenzo, éd. 1995. Italiaansche Spraakkonst. Éd. anast. de Meijer 1672. Dordrecht: Foris.
. 2014. Il primo dizionario italiano-olandese: Het eerste woordenboek
Nederlands-Italiaans, 1672–2014. Amstelveen: Fondazione/Stichting Italned.
Lods, Armand. 1900. “Thomas La Grue 1620–1680”. Société pour l’histoire du protestantisme français: Bulletin historique
et littéraire 391.329–334.
Loonen, Pieter L. M. 1993. “Nathanael Duez as an Example of a Distinguished Language Master
in the Seventeenth Century”. Five Hundred Years of Foreign Language Teaching in the Netherlands
1450–1950, éd. par Jan Noordegraaf & Frank Vonk, 57–66. Amsterdam: Stichting Neerlandistiek.
Mattarucco, Giada. 2003. Prime grammatiche italiane per francesi (secoli XVI–XVII). Firenze: Accademia della Crusca.
. 2006. Les premières grammaires de la langue italienne à l’usage des Français
(1549–1659). Paris: Thèse de doctorat, Paris 3-Sorbonne nouvelle.
[Meijer, Lodewijk]. 1654. Nederlandtsche Woorden-Schat, Waar in meest alle de Basterdt-Woorden,
Uyt P.C. Hóófdt, H. de Ghróót, C. Huyghens, I. v. Vondel, en andere
voortreffelijke Taalkundighe: En Konst-Woorden Uyt A.L. Kók, S. Stevin, de
Kamer in Liefd’ bloeiende, en andere Duitsche Wijsghieren, Verghadert,
Naauwkeurighlijk en met Kraft vertaalt worden. Amsterdam: Thomas Fonteyn.
, trad. 1658a. De looghenaar. Blyspel. Amsterdam: Jacob Lescailje. [Traduction de Pierre Corneille, Le Menteur.]
[Meijer, Lodewijk]. 1658b. Nederlandsche Woordenschat, Gheschikt in twe Deelen, Van welke ’t eene
Basterdtwoorden, En ’t ander Konstwoorden beghrijpt. Amsterdam: Jan Hendrikz en Jan Rieuwertsz.
]. 1663. Nederlandsche Woordenschat, Gheschikt in twee Deelen, Van welke ’t eene
Basterdtwoorden, En ’t ander Konstwoorden beghrijpt. Amsterdam: Jan Hendriksz. Boom.
]. 1666. Philosophia S. Scripturae Interpres. [Sans lieu d’édition et sans nom d’éditeur.] [Traduction moderne en
anglais: Philosophy as the Interpreter of Holy Scripture par Samuel Shirley, Lee C. Rice, Francis Pastijn. Milwaukee: Marquette University Press, 2005].
]. 1667a. De Philosophie d’uytleghster der H. Schrifture: Een wonderspreuckigh
tractaet. [Sans lieu d’édition et sans nom d’éditeur.]
Meijer, Lodewijk. 1667b. Ghulde Vlies, treurspel: Met konst- en vlieghwerken. Amsterdam: Jacob Lescailje.
. 1668. Verloofde Koninksbruidt, treurspel: Vertoondt op de Amsterdamsche
Schouwburgh. Amsterdam: Jacob Lescailje.
. 1669. L. Meijers Woordenschat, In drie Deelen ghescheiden, Van welke het I:
Bastaardtwoorden, II: Konstwoorden, III: Verouderde woorden
beghrijpt. Amsterdam: Weduwe van Jan Hendriksz. Boom.
[Meijer, Lodewijk]. 1672. Italiaansche Spraakkonst: Leerende op eene vaste grondt de Italiaansche
taale wel, en ter deege Leezen, Verstaan, Spreeken, en Schrijven: Waar in
meest alle de gebruikelijkste Italiaansche Woorden, in het Neederduitsch
vertaaldt (om voor een Woordeboek te konnen dienen) t’hunner plaatse
ingeschikt; en dry Gemeenzaame Samenspraaken, in het Italiaansch en
Neederduitsch, achteraan gevoegdt zijn. Amsterdam: Abraham Wolfgang. (Réimpression, avec une postface par Vincenzo Lo Cascio: Dordrecht: Foris, 1995.)
Meijer, Lodewijk. ca. 1672. Antoine de Courtin: Nieuwe verhandeling van de welgemanierdheidt, welke
in Vrankryk onder fraaye lieden gebruikelyk is. Amsterdam: Joan Blaeu.
. ca. 1673. Verzameling van minnedichten, lof-, eer-, lijk- en grafdichten,
deels gedrukt, deels eigenhandig geschreven, 1651–1671. [Manuscrit conservé à Leyde: UB Leiden, Handschrift ltk n° 1043.]
Molhuysen, Philip Christiaan & Petrus Johannes Blok. 1921. Nieuw Nederlandsch biographisch woordenboek, vol. V1. Leiden: Sijthoff.
Noordegraaf, Jan. 1996. “Bij de herdruk van de Italiaansche Spraakkonst
(1672)”. Dokumentaal 251.2–3.
Offenberg, Adri K. 1975. Brief van Spinoza aan Lodewijk Meijer, 26 juli 1663. Amsterdam: Universiteitsbibliotheek.
Pablo Núñez, Luis. 2010. El arte de las palabras: Diccionarios e imprenta en el Siglo de
Oro. 31 vols. Mérida: Editora Regional de Extremadura.
Pasquinucci, Irene. 2009. La lingua dei dialoghi dell’Italiaansche Spraakkonst di Lodewijk Meijer
(1672). Milan: Mémoire de maîtrise, Università del Sacro Cuore di Milano.
Prims, Floris. 1939. “De naam onzer taal in de jaren 1480–1540, inzonderheid in
Antwerpen”. Verslagen en Mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie van Taal-
en Letterkunde 1939.275–282.
Riemens, Kornelis-J. 1919. Esquisse historique de l’enseignement du français en Hollande du
XVIe au XIXe siècle. Leyde: A.W. Sijthoff.
Ruijsendaal, Els. 1989. Terminografische index op de oudste Nederlandse grammaticale
werken. Amsterdam: Stichting Neerlandistiek VU.
Salverda de Grave, Jean Jacques. 1906. De Franse woorden in het Nederlands. Amsterdam: Koninklijke Akademie van Wetenschappen.
Sanders, Ewoud. 1993. Woorden van de duivel: Een bloemlezing uit het enige verboden
Nederlandse woordenboek van Adriaan Koerbagh. Amsterdam: De Bijenkorf.
Sassen, Ferdinand. 1959. Geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland tot het einde der
negentiende eeuw. Amsterdam & Brussel: Elsevier.
Spies, Marijke. 2005. “Lodewijk Meijer en de hartstochten”. Leven na Descartes: Zeven opstellen over ideeëngeschiedenis in Nederland
in de tweede helft van de zeventiende eeuw éd. par Paul Hoftijzer, Theo Verbeek, 39–53. Hilversum: Verloren.
Steenbakkers, Piet. 2000. “The Passions according to Lodewijk Meyer: Between Descartes and
Spinoza”. Desire and Affect: Spinoza as Psychologist. Papers presented at the
Third Jerusalem Conference (= Ethica III), éd. par Y. Yovel, 193–210. New York: Fordham University Press.
. 2003. “Meyer, Lodewijk (1629–81)”. The Dictionary of Seventeenth- and Eighteenth-Century Dutch
Philosophers, éd. par Wiep van Bunge et al., vol. II1, 694–699. Bristol: Thoemmes.
Swiggers, Pierre. 1982. “Introduction”. Abbé Gabriel Girard: Les Vrais principes de la langue françoise. Édition de Paris, 1747, précédée d’une introduction par Pierre
Swiggers, 7–73. Genève: Droz.
. 1985. “L’article en français: L’histoire d’un problème
grammatical”. Revue de Linguistique romane 491.379–409.
. 2008. “L’adverbe dans la grammaticographie française du 16e
siècle: Définition, (sous-)classification et terminologie”. Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft 181.59–100.
. 2019. “Un traitement ‘méthodique’ de la matière grammaticale: Denis
Vairasse (1681)”. Grammaticalia: Hommage à Bernard Colombat, éd. par Jean-Marie Fournier, Aimée Lahaussois & Valérie Raby, 223–231. Lyon: ENS Éditions.
Swiggers, Pierre & Sara Szoc. 2014. “Au carrefour de la (méta)lexicographie, de la terminographie, de
la grammaticographie et de la linguistique contrastive: La terminologie
grammaticale dans les grammaires de l’italien aux Pays-Bas”. Actas del XXVI Congreso Internacional de Lingüística y de Filología
Románicas (Valencia 2010), éd. par Emili Casanova Herrera & César Calvo Rigual, vol. VII1, 653–666. Berlin: De Gruyter.
. 2017. “Terminografia grammaticale, uso di corpus, riflessione
metodologica: la terminologia grammaticale nelle prime grammatiche
d’italiano nei Paesi Bassi”. Studi italiani di linguistica teorica ed applicata 46:2.195–211.
Swiggers, Pierre, Sara Szoc & Toon Van Hal. 2018. “Multilinguisme vertical et multilinguisme horizontal: la
complexité des rapports de langues en Flandre au XVIe siècle /
Vertikale und Horizontale Mehrsprachigkeit: Komplexität der
Sprachbeziehungen in Flandern im 16. Jahrhundert”. Villes à la croisée des langues (XVIe–XVIIe
siècles): Anvers, Hambourg, Milan, Naples et Palerme / Städte im
Schnittpunkt der Sprachen (16.–17. Jahrhundert): Antwerpen, Hamburg,
Mailand, Neapel und Palermo, éd. par Roland Béhar, Mercedes Blanco & Jochen Hafner, 179–203 [bibliogr. 957–989]. Genève: Droz.
Swiggers, Pierre & Elizaveta Zimont. 2015. “Dutch–French Bilingual Lexicography in the Early Modern Period: A
checklist of sources”. Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft 251.110–148.
Szoc, Sara. 2010. “La congiunzione nelle prime grammatiche d’italiano pubblicate
nei Paesi Bassi (1555–1710)”. ReCHERches 51.77–85.
. 2013. La grammaticografia italiana nei Paesi Bassi antichi (1555–1710).
Struttura e argomentazione delle parti del discorso. 21 vols. Leuven: Thèse de doctorat, KU Leuven.
Szoc, Sara & Pierre Swiggers. Sous presse. “Un maestro di lingue poco conosciuto: Johannes Franciscus Roemer
(Institutiones linguae Italicae, 1649)”. Studi di grammatica italiana 371.
Ter Laan, Kornelis. 1941. Letterkundig woordenboek voor Noord en Zuid. Den Haag & Djakarta: G. B. van Goor’s zonen.
Te Winkel, Jan. 1924. “Dr. Lodewijk Meijer en de stichting van Nil volentibus
arduum
”. Dans: J. Te Winkel, De ontwikkelingsgang der Nederlandsche Letterkunde. Vol. IV:
Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde van de Republiek der Vereenigde
Nederlanden. Haarlem: Erven F. Bohn.
Thijssen-Schoute, Caroline Louise. 1954. Nederlands cartesianisme. Amsterdam: Noord-Hollandsche Uitgeversmaatschappij.
. 1967. “Lodewijk Meijer en diens verhouding tot Descartes en
Spinoza”. Dans: C. L. Thijssen-Schoute, Uit de Republiek der Letteren. Elf studiën op het gebied der
ideeëngeschiedenis van de gouden eeuw, 173–194. Den Haag: M. Nijhoff.
Vairasse d’Allais, Denis. 1681. Grammaire methodique contenant en abregé les principes de cet art Et les
Regles les plus necessaires de la Langue Françoise […]. Paris: chez l’Auteur.
Van Bork, Gerrit Jan & Pieter Jozias Verkruijsse. 1985. De Nederlandse en Vlaamse auteurs van de middeleeuwen tot heden met
inbegrip van de Friese auteurs. De Haan: Weesp.
Van den Branden, Josef & Johannes Frederiks. 1888–1891. Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche
letterkunde. Amsterdam: L. J. Veen.
Van der Aa, Abraham Jacob, Karel Johan Reinier Van Harderwijk, & Gilles Dionysius Jacobus Schotel. 1869. Biographisch Woordenboek der Nederlanden, vol. XII1. Haarlem: J.J. Van Brederode.
Vanderheyden, Jan F. 1983. “Verkenningen in vroeger vertaalwerk 1450–1600: Benamingen van de
landstalen”. Verslagen en Mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse
Taal- en Letterkunde 1983.243–279.
Van der Voort van der Kleij, John J. 1977. “De studie van Nederlandse woordenboeken”. Lexicologie: een bundel opstellen voor F. de Tollenaere, éd. par P. G. J. van Sterkenburg, 287–293. Groningen: Wolters-Noordhoff.
Van Eeghen, Isabella H. 1960–1978. De Amsterdamse Boekhandel 1680–1725. 51 vols. Amsterdam: Scheltema & Holkema.
Van Hardeveld, Ike [= Van Hardeveld-Kooi, Idalina]. 1997a. “Op zoek naar een onbekende […] Wie was Johan Hofman, samensteller
van de Nederlandtsche Woorden-schat?”. Jaarboek van de Stichting voor Nederlandse lexicologie 1996.54–88.
Van Hardeveld, Ike. 1997b. “De auteur van de Italiaansche
Spraakkonst
”. De zeventiende eeuw 131.439–445.
. 2003. “Meijer, L.”. Bio- en Bibliografisch Lexicon van de Neerlandistiek. Commissie voor
Taal- en Letterkunde van de Maatschappij der Nederlandse
Letterkunde. [Publication électronique]
. 1633. De Nederduytsche Spraec-konst ofte Tael-beschrijvinghe, Waer in alle
gemeyne veranderingen der Woorden, ende Spreuken grondelic vertoont ende
geleert worden. Leiden: Jacob Roels.
Van Rooy, Raf. 2017. Through the Vast Labyrinth of Languages and Dialects: The emergence and
transformations of a conceptual pair in the early modern period
(ca.1478–1782). Leuven: Thèse de doctorat, KU Leuven.
Vanvolsem, Serge. 2000. “The Sources of the First Italian Grammar in Dutch”. The History of Linguistic and Grammatical Praxis, éd. par Piet Desmet, Lieve Jooken, Peter Schmitter & Pierre Swiggers, 97–112. Leuven & Paris: Peeters.
. 2001. “A tavola con Lodewijk Meijer: Riflessioni linguistiche
sull’Italiaansche Spraakkonst (1672)”. Incontri 161.27–35.
. 2002. “Il sistema verbale dell’Italiaansche Spraakkonst
di Lodewijk Meijer (1672)”. L’Accademia della Crusca per Giovanni Nencioni, éd. par Francesco Sabatini, 203–214. Firenze: Le Lettere.
. 2007. “I primi manuali e dizionari per neerlandofoni: tappe cinque e
seicentesche importanti per la diffusione dell’italiano nei Paesi
Bassi”. La lingua italiana: storia, strutture, testi 31.33–44.
Verbeek, Theo. 2002. “Meyer, Lodewijk (1630–1681)”. Encyclopedia of the Enlightenment éd. par Alan Charles Kors, vol. III1, 53–54. Oxford: Oxford University Press.
Vossius, Gerardus Joannes. 1635. De arte grammatica libri septem. Amstelodami: Guilielmus Blaeu. (2
1662.)
Woordenboek der Nederlandsche Taal. Deel XIV. Bewerkt door J.A.N.
Knuttel. ’s Gravenhage: M. Nijhoff; Leiden: A. W. Sijthoff.
