Article published In: Historiographia Linguistica
Vol. 45:3 (2018) ► pp.325–362
Among Latinists
Alfred Ernout and Einar Löfstedt’s responses to the ‘Nijmegen School’ and its Christian Sondersprache hypothesis
Published online: 1 February 2019
https://doi.org/10.1075/hl.00029.den
https://doi.org/10.1075/hl.00029.den
Summary
In the history of 20th-century Latin linguistics, the Catholic Dutch professors Joseph Schrijnen (1869–1938) and Christine Mohrmann (1903–1988) are known as the key figures of the ‘Nijmegen School’. They developed the disputable and indeed strongly debated hypothesis that the kind of Latin used by early Christians was a Sondersprache or langue spéciale (later Gruppensprache or langue de groupe) characterized by different types of ‘christianisms’. The aim of this article is to contribute to a critical historiography of the Nijmegen School by looking into the reception of its ideas among contemporary Latin linguists. In particular, it tries to reconstruct the evolving appraisals by Alfred Ernout (1879–1973) and Einar Löfstedt (1880–1955), on the basis of (a) the former’s reviews of studies published by the Nijmegen School (in contrast to reviews by other contemporary linguists), (b) studies published on neighbouring or overlapping subjects by Einar Löfstedt, and (c) a letter to Mohrmann from each of them, both of which are preserved in the archives of the Katholiek Documentatie Centrum in Nijmegen. In the case of Ernout, it is argued that he was probably always sceptical about the Sondersprache hypothesis, but that in his reviews of the 1930s this scepticism was mitigated to a ‘reticent’ attitude, possibly for reasons to do with the politics of science. In the case of Löfstedt, it is shown that he initially approved of the hypothesis and even integrated it into his own works, but that he gradually diverged from the Nijmegen School, partly on account of (Schrijnen and) Mohrmann’s polemical misrepresentation of his comments on gentes and pagani being semantic Umprägungen rather than Neuprägungen.
Résumé
Dans l’histoire de la linguistique latine au XXe siècle, les professeurs néerlandais de religion catholique Joseph Schrijnen (1869–1938) et Christine Mohrmann (1903–1988) sont bien connus comme les promoteurs de l’‘École de Nimègue’. Ils ont élaboré l’hypothèse critiquable, et en effet vigoureusement critiquée, que le latin employé par les premiers chrétiens était une Sondersprache ou ‘langue spéciale’ (plus tard qualifiée de Gruppensprache ou ‘langue de groupe’), qui se caractérisait par differents types de ‘christianismes’. Le présent article se veut une contribution à une historiographie critique de l’École de Nimègue et ses membres, en examinant la réception de leurs idées chez les latinistes de l’époque. En particulier, l’article cherche à tracer l’évolution des positions adoptées par Alfred Ernout (1879–1973) et Einar Löfstedt (1880–1955), en se basant sur (a) les comptes rendus par Ernout d’études émanant de l’École de Nimègue (mis en contraste avec des comptes rendus par d’autres linguistes contemporains), (b) des études sur des sujets voisins ou à recouvrement partiel par Einar Löfstedt, et (c) deux lettres envoyées à Mohrmann, par chacun de ces deux philologues, lettres qui sont préservées dans les archives du ‘Katholiek Documentatie Centrum’ à Nimègue. Dans le cas d’Ernout, nous arguons que le latiniste français n’a probablement jamais cessé d’être sceptique à l’égard de l’hypothèse de la Sondersprache, mais que dans ses comptes rendus des années 1930, ce scepticisme s’atténuait en une attitude ‘réticente’, peut-être pour des raisons de ‘politique scientifique’. Quant à Löfstedt, on constate qu’il approuvait l’hypothèse et l’adoptait même dans ses travaux, mais qu’il a progressivement pris ses distances à l’égard de l’École de Nimègue, partiellement à la suite du travestissement polémisant par (Schrijnen et) Mohrmann de ses observations sur gentes et pagani en tant que Umprägungen plutôt que Neuprägungen sur le plan sémantique.
Zusammenfassung
In der Geschichte der lateinischen Sprachwissenschaft im 20. Jahrhundert gelten die niederländischen katholischen Professoren Joseph Schrijnen (1869–1938) und Christine Mohrmann (1903–1988) als Schlüsselfiguren der ‘Nimweger Schule’. Sie entwickelten die strittige und viel diskutierte Hypothese, dass die von den frühen Christen verwendete lateinische Sprache eine ‘Sondersprache’ oder langue spéciale gewesen sei (später ‘Gruppensprache’ oder langue de groupe), die sich durch verschiedene Arten von ‘Christianismen’ ausgezeichnet habe. Ziel dieses Artikels ist es, einen Beitrag zu einer kritischen Geschichtsschreibung der Nimweger Schule zu leisten, indem die Rezeption ihrer Ideen durch zeitgenössische Latinisten untersucht wird. Insbesondere wird versucht, zu rekonstruieren, wie sich die Einschätzungen von Alfred Ernout (1879–1973) und Einar Löfstedt (1880–1955) historisch entwickelt haben, und zwar auf der Grundlage folgender Quellen: (a) die Rezensionen Ernouts über die von der Nimweger Schule veröffentlichten Studien (die mit Rezensionen anderer zeitgenössischer Sprachwissenschaftler kontrastiert werden), (b) die Studien Einar Löfstedts über benachbarte und teilweise ähnliche Themen, und (c) zwei Briefe von Ernout und Löfstedt an Mohrmann, die in den Archiven der ‘Katholiek Documentatie Centrum’ in Nimwegen aufbewahrt werden. In Bezug auf Ernout wird argumentiert, dass er der Sondersprache-Hypothese wahrscheinlich zwar immer skeptisch gegenüberstand, diese Skepsis in seinen Rezensionen der 1930er Jahre jedoch auf eine ‘zurückhaltende’ Haltung abmilderte, möglicherweise aus ‘(wissenschafts-)politischen’ Gründen. Was Löfstedt betrifft, stellt sich heraus, dass er die Hypothese zunächst akzeptierte und sogar in seine eigenen Arbeiten integrierte, sich aber allmählich von der Nimweger Schule distanzierte, teilweise infolge von (Schrijnens und) Mohrmanns polemischer Falschdarstellung seiner Beobachtungen zur Semantik von gentes und pagani, die er nicht als ‘Neuprägungen’, sondern als ‘Umprägungen’ deutete.
Article outline
- 1.Introduction
- 2.Striking a balance: The case of Alfred Ernout
- 3.‘Christian Latin’ or ‘Late Latin’? The case of Einar Löfstedt
- 4.Conclusion and outlook
- Acknowledgements
- Notes
References
References (130)
A.
Archival sources
Note: All of the following items are held in, and were consulted at the Katholiek Documentatie Centrum of Radboud University Nijmegen
MOHR-91: letter from Jules Marouzeau to Christine Mohrmann, sent from Paris, dated 28.01.1938;
MOHR-117: letter from Einar Löfstedt to Christine Mohrmann, sent from Stockholm, dated 18.11.1951;
MOHR-118: letter from Alfred Ernout to Christine Mohrmann, sent from Paris, dated 02.03.1947;
SCHR-245: postcard from Einar Löfstedt to Joseph Schrijnen, sent from Berlin, dated 05.10.1936;
TEEU-16: letters from Joseph Schrijnen to Stephan/Étienne Teeuwen, sent from various places on various dates.
B.
Secondary sources
Abbreviations used (mostly following L’année philologique).
BAGB
= Bulletin de l’Association Guillaume Budé
BBKL
= Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon
BSL
= Bulletin de la Société de Linguistique de Paris
IF
= Indogermanische Forschungen
REL
= Revue des études latines
RPh
= Revue de philologie, de littérature et d’histoire anciennes
SEJG
= Sacris Erudiri
VChr
= Vigiliae Christianae
Bartelink, Gerard J. M. 1991. “L’œuvre scientifique de Christine Mohrmann (l’École de Nimègue)”. SEJG 32:1.23–37.
Bastiaensen, Antoon A. R. 1991. “Schrijnen — Mohrmann: Collaboration et succession retardée”. SEJG 32:1.39–59.
Bierbach, Christine. 1978. Sprache als “fait social”: Die linguistische Theorie F. de Saussure’s und ihr Verhältnis zu den positivistischen Sozialwissenschaften. Tübingen: Max Niemeyer.
Brachet, Jean-Paul. 2007. “L’évolution sémantique selon Löfstedt: Esquisse d’un programme”. Poccetti, ed. 2007a.127–131.
Burton, Philip H. 2008. “On Revisiting the Christian Latin Sondersprache Hypothesis”. Textual Variation: Theological and Social Tendencies? Papers from the Fifth Birmingham Colloquium on the Textual Criticism of the New Testament ed. by David C. Parker & Hugh H. Houghton, 149–171. Piscataway, N. J.: Gorgias.
Burton, Philip H. 2011. “Christian Latin”. A Companion to the Latin Language ed. by James Clackson, 485–501. Oxford: Wiley-Blackwell.
Charpin, François & Bernard Colombat. 2009. “Ernout, Alfred”. Stammerjohann, ed. 22009 vol. I1, p. 437.
Coleman, Robert. 1987. “Vulgar Latin and the Diversity of Christian Latin”. Latin vulgaire — latin tardif: Actes du Ier Colloque international sur le latin vulgaire et tardif (Pécs, 2–5 septembre 1985) ed. by József Herman, 37–52. Tübingen: Max Niemeyer.
Daalder, Saskia. 2004. “Achter de schermen van een congres: Het eerste Internationale Lingutencongres (Den Haag, 1928)”. Voortgang 221.315–321.
Daalder, Saskia. 2006. “‘Ik voel mij oud en afkeerig van strijd’: Een brief van C. C. Uhlenbeck aan Jos. Schrijnen uit 1929”. Amicitia in Academia: Composities voor Els Elffers ed. by Jan Noordegraaf, Frank Vonk & Marijke Van der Wal, 163–172. Amsterdam: Stichting Neerlandistiek VU & Münster: Nodus.
Daalder, Saskia & Ad Foolen. 2008. “Waarde collega! Vijf brieven van C. C. Uhlenbeck aan Jos. Schrijnen”. Ontheven aan de tijd: Linguïstisch-historische studies voor Jan Noordegraaf bij zijn zestigste verjaardag ed. by Lo Van Driel & Theo Janssen, 201–222. Amsterdam: Stichting Neerlandistiek VU & Münster: Nodus.
De Clercq, Jan & Pierre Swiggers. 1991. “L’histoire de la linguistique: “L’autre histoire” et l’histoire d’une histoire”. Neue Fragen der Linguistik: Akten des 25. Linguistischen Kolloquiums, Paderborn 1990. Band 11: Bestand und Entwicklung ed. by Elisabeth Feldbusch, Reiner Pogarell & Cornelia Weiß, 15–22. Tübingen: Max Niemeyer.
de Ghellinck, Joseph. 1939. “Latin chrétien ou langue latine des chrétiens”. Les études classiques 81.449–478.
Denecker, Tim. 2018. “The Nijmegen School and its ‘Sociological’ Approach to the So-called Sondersprache of Early Christians: A preliminary historiographical study”. Latomus 771.335–357.
Derks, Marjet & Saskia Verheesen-Stegeman. 1998. Wetenschap als Roeping: Prof Dr Christine Mohrmann (1903–1988). Nijmegen: Vantilt.
Droixhe, Daniel, Jean-Claude Muller & Pierre Swiggers. 1989. “Les correspondances de linguistes: Projet d’inventaire systématique”. Speculum historiographiae linguisticae: Kurzbeiträge der IV. Internationalen Konferenz zur Geschichte der Sprachwissenschaften (ICHoLS IV) Trier, 24.–27. August 1987 ed. by Klaus D. Dutz, 347–357. Münster: Nodus.
Ernout, Alfred. 1909b. “Recherches sur l’emploi du passif latin à l’époque républicaine”. Mémoires de la Société de Linguistique de Paris 151.273–333.
Ernout, Alfred & Antoine Meillet. 1932. Dictionnaire étymologique de la langue latine: Histoire des mots. Paris: Klincksieck.
Fredouille, Jean-Claude. 1996. “‘Latin chrétien’ ou ‘latin tardif’?”. Recherches augustiniennes 291.5–23.
Haverling, Gerd V. M. 2007. “Einar Löfstedt e la filologia classica in Svezia”. Poccetti, ed. 2007a.11–23.
Heurgon, Jacques. 1975. “Notice sur la vie et les travaux de M. Alfred Ernout, membre de l’Académie”. Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres 119:1.76–93.
Janssen, Harry. 1938. Kultur und Sprache: Zur Geschichte der alten Kirche im Spiegel der Sprachentwicklung. Von Tertullian bis Cyprian. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt.
Janssen, Otger. 1937. L’expressivité chez Salvien de Marseille: Étude sur l’usage de quelques particules dans le latin chrétien. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt.
Kiefer, Ferenc & Piet Van Sterkenburg, eds. 2013. Eight Decades of General Linguistics: The history of CIPL and its role in the history of linguistics. Leiden & Boston: Brill.
Knudtzon, Erik J. 1945. “Bidrag till en bibliografi över professor Einar Löfstedts skrifter 1904–1945”. Eranos Löfstedtianus: Opuscula philologica Einaro Löfstedt A.D. XVII Kal. Iul. anno MCMXLV dedicata = Eranos 431.357–376.
Lasch, Richard. 1907. “Über Sondersprachen und ihre Entstehung”. Mitteilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien 371.89–101, 140–162.
Löfstedt, Einar. 1911. Philologischer Kommentar zur Peregrinatio Aetheriae: Untersuchungen zur Geschichte der lateinischen Sprache. Uppsala: Almqvist och Wiksell & Leipzig: Haupt.
Löfstedt, Einar. 1915. Tertullians Apologeticum textkritisch untersucht. Lund: Gleerup & Leipzig: Otto Harrassowitz.
Löfstedt, Einar. 1917. Arnobiana: Textkritische und sprachliche Studien zu Arnobius. Lund: Gleerup & Leipzig: Otto Harrassowitz.
Löfstedt, Einar. 1918. Kritische Bemerkungen zu Tertullians Apologeticum. Lund: Gleerup & Leipzig: Otto Harrassowitz.
Löfstedt, Einar. 21942 [1928]. Syntactica: Studien und Beiträge zur historischen Syntax des Lateins. Erster Teil: Über einige Grundfragen der lateinischen Nominalsyntax. Lund: Gleerup et alib.
Löfstedt, Einar. 1933. Syntactica: Studien und Beiträge zur historischen Syntax des Lateins. Zweiter Teil: Syntaktisch-stilistische Gesichtspunkte und Probleme. Lund: Gleerup et alib.
Löfstedt, Einar. 1936. Vermischte Studien zur lateinischen Sprachkunde und Syntax. Lund: Gleerup et alib.
Löfstedt, Einar. 1950. Coniectanea: Untersuchungen auf dem Gebiete der antiken und mittelalterlichen Latinität. Erste Reihe. Uppsala & Stockholm: Almqvist och Wiksell.
Lucarini, Carlo Martino. 2007. “Gli studi Arnobiani di Einar Löfstedt”. Poccetti, ed. 2007a.133–139.
Marouzeau, Jules. 1922. “Notes sur la formation du latin classique. V: Une antinomie: ‘archaïque et vulgaire’”. Mémoires de la Société de Linguistique de Paris 221.263–272.
McGuire, Martin R. P. 1937. Review of Schrijnen & Mohrmann (1936). The American Journal of Philology 581.502–504.
Merkx, P[etrus] A[ntonius] H[enricus] J[ulius]. 1939. Zur Syntax der Kasus und Tempora in den Traktaten des hl. Cyprian. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt.
Mohrmann, Christine. 1932. Die altchristliche Sondersprache in den Sermones des hl. Augustin. Erster Teil: Einführung, Lexikologie, Wortbildung. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt & Van Leeuwen.
Mohrmann, Christine. 1935. “Das Wortspiel in den augustinischen Sermones”. Mnemosyne 3rd series 31.33–61. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. I1, 323–349.)
Mohrmann, Christine. 1938. De struktuur van het oudchristelijk Latijn. Nijmegen & Utrecht: Dekker en Van de Vegt. (French translation: “La structure du latin paléochrétien”. Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. IV1, 11–28.)
Mohrmann, Christine. 1946. “Quelques traits caractéristiques du latin des chrétiens”. Miscellanea Giovanni Mercati. Volume 1: Bibbia — Letteratura cristiana antica, 437–466. Città del Vaticano: Biblioteca apostolica vaticana. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. I1, 21–50.)
Mohrmann, Christine. 1947. “Le latin commun et le latin des chrétiens”. VChr 11.1–12. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. III1, 13–24.)
Mohrmann, Christine. 1950. “Le latin langue de la chrétienté occidentale”. Aevum 241.133–161. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. I1, 51–81.)
Mohrmann, Christine. 1951a. “L’étude de la latinité chrétienne: État de la question, méthodes, résultats”. Conférences de l’Institut de linguistique de l’Université de Paris 101.125–141. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. I1, 83–102.)
Mohrmann, Christine. 1951b. “
Credere in Deum: Sur l’interprétation théologique d’un fait de langue”. Mélanges Joseph de Ghellinck, S. J., Tome I1: Antiquité, 277–285. Gembloux: Duculot. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. I1, 195–203.)
Mohrmann, Christine. 1952. “Encore une fois: paganus
”. VChr 61.109–121. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. III1, 277–289.)
Mohrmann, Christine. 1958. “Le latin médiéval”. Cahiers de civilisation médiévale 11.265–294. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. II1, 181–232.)
Mohrmann, Christine, ed. 1958–1977. Études sur le latin des chrétiens. 41 vols. Roma: Storia e letteratura.
Mohrmann, Christine. 1977a. “Le latin médiéval substrat de la culture occidentale”. Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. IV1, 49–72.
Mohrmann, Christine, P[ieter] J[acobus] Meertens & Win[and] Roukens, eds. 1939. Collectanea Schrijnen: Verspreide opstellen van Dr. Jos. Schrijnen. Nijmegen & Utrecht: Dekker en Van de Vegt.
Natalucci, Nicoletta. 2007. “L’unità e la molteplicità del latino nel Philologische[r] Kommentar zur Peregrinatio Aetheriae di Einar Löfstedt”. Poccetti, ed. 2007a.61–77.
Noordegraaf, Jan. 2009a. “Ginneken, Jacobus Joannes Antonius (Jacques or Jac.) van”. Stammerjohann, ed. 22009 vol. I1, 538–539.
Noordegraaf, Jan. 2009b. “Mohrmann, Christine Andrina Elisabeth Maria”. Stammerjohann, ed. 22009 vol. II1, 1035–1036.
Norberg, Dag. 1943. Syntaktische Forschungen auf dem Gebiete des Spätlateins und des frühen Mittellateins. Uppsala: Lundequist & Leipzig: Otto Harrassowitz.
Poccetti, Paolo, ed. 2007a. Einar Löfstedt nei percorsi della linguistica e della filologia latina. Atti del convegno internazionale, Roma, 6–7 maggio 2004. Pisa & Roma: Fabrizio Serra.
Puech, Christian & Anne Radzynski. 1988. “Fait social et fait linguistique: A. Meillet et F. de Saussure”. Histoire Épistémologie Langage 10:2.75–84.
Schrijnen, Jos[eph]. 1910. De waarde der kultuurhistorische methode voor de kennis van de christelijke Oudheid. Amsterdam: Van Langenhuysen.
Schrijnen, Jos[eph], with the assistance of O[dulphus] Van der Hagen, W[illem] Pompe & H[erman] Vroom. 1919. Uit het leven der oude Kerk. Bussum: Brand & Utrecht: Dekker en Van de Vegt.
Schrijnen, Jos[eph]. 1932. Charakteristik des altchristlichen Latein. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt & Van Leeuwen. (Reprint in Mohrmann, ed. 1958–1977 vol. IV1, 367–404.)
Schrijnen, Jos[eph]. 1934. “Le latin chrétien devenu langue commune”. REL 121.96–116. (Reprint in Mohrmann, Meertens & Roukens, eds. 1939.335–356.)
Schrijnen, Jos[eph]. 1936/1937. Obituary of Meillet. Jaarboek der Koninklijke Nederlandsche Akademie van Wetenschappen [1936/1937].168–175.
Schrijnen, Jos[eph] & Christine Mohrmann. 1936. Studien zur Syntax der Briefe des hl. Cyprian, vol. I1. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt.
Schrijnen, Jos[eph] & Christine Mohrmann. 1937. Studien zur Syntax der Briefe des hl. Cyprian, vol. II1. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt.
Sheerin, Daniel. 1996. “Christian and Biblical Latin”. Medieval Latin: An introduction and bibliographical guide ed. by Frank A. C. Mantello & A. George Rigg, 137–156. Washington, D.C.: The Catholic University of America Press.
Souter, Alexander. 1938. Review of Schrijnen & Mohrmann (1936, 1937). The Classical Review 52:4. 149.
Stammerjohann, Harro, ed. 22009. Lexicon grammaticorum: A bio-bibliographical companion to the history of linguistics. 21 vols. Tübingen: Max Niemeyer.
Swiggers, Pierre. 2006. “La mort de Meillet”. Meillet aujourd’hui ed. by Gabriel Bergounioux & Charles de Lamberterie, 137–146. Leuven & Paris: Peeters.
Swiggers, Pierre. 2008. “Antoine Meillet (1866–1936): De la grammaire comparée à la sociologie du langage”. Anamnèse = Petite anthologie des auteurs oubliés 21.141–154.
Swiggers, Pierre. 2009. “Meillet, Antoine (Paul Jules)”. Stammerjohann, ed. 22009 vol. II1, 997–999.
Teeuwen, Stephan. 1926. Sprachlicher Bedeutungswandel bei Tertullian: Ein Beitrag zum Studium der christlichen Sondersprache. Paderborn: Ferdinand Schöningh.
Teeuwen, Stephan et al., eds. 1929. Donum natalicium Schrijnen: Verzameling van opstellen door oud-leerlingen en bevriende vakgenooten opgedragen aan Mgr. Prof. Dr. Jos. Schrijnen. Bij gelegenheid van zijn zestigsten verjaardag, 3 mei 1929. Nijmegen & Utrecht: Dekker en Van de Vegt.
Vircillo Franklin, Carmela. 22018 [2005]. “Christine Mohrmann (1903–1988) and the Study of Christian Latin”. Women Medievalists and the Academy ed. by Jane Chance, 599–612. Madison: University of Wisconsin Press.
Vonk, Frank. 2009. “Schrijnen, Joseph (Jos.) Charles François Hubert”. Stammerjohann, ed. 22009 vol. II1, 1362–1363.
Vroom, Herman. 1933. Le psaume abécédaire de saint Augustin et la poésie latine rhythmique. Nijmegen: Dekker en Van de Vegt & Van Leeuwen.
Wright, Roger. 1993. Review article of Banniard, Michel. 1992. Viva voce: Communication écrite et communication orale du IVe au IXe siècle en Occident latin. Paris: Institut des études augustiniennes. The Journal of Medieval Latin 31.78–94. (Reprint in Wright, Roger. 2002. A Sociophilological Study of Late Latin, 49–68. Turnhout: Brepols.)
Cited by (2)
Cited by two other publications
Anđelović, Aleksandar & György Geréby
This list is based on CrossRef data as of 10 december 2025. Please note that it may not be complete. Sources presented here have been supplied by the respective publishers. Any errors therein should be reported to them.
