Article published In: Latin Grammars in Transition, 1200 - 1600
Edited by Anneli Luhtala and Mark E. Amsler
[Historiographia Linguistica 44:2/3] 2017
► pp. 430–458
Articles / Aufätze
Nicolaus Clenardus’ Institutiones grammaticae Latinae (1538)
Contents and context
Published online: 28 May 2018
https://doi.org/10.1075/hl.00011.swi
https://doi.org/10.1075/hl.00011.swi
Summary
In 1538 the Flemish humanist language scholar Nicolaus Clenardus (1493–1542) published a grammar of Latin in Braga (Portugal), the Institutiones grammaticae Latinae. The grammar, the fruit of his public teaching in Braga, was the third in a series of grammars written by Clenardus: while active in Louvain (until 1531) he had published grammars of Hebrew (1529) and of Greek (1530). Clenardus’ Latin grammar is basically a didactic grammar, closely linked to his teaching in Portugal, for which he introduced an innovative methodology. It essentially consists of a morphological and syntactic part, followed by a series of mostly syntactic remarks and by a survey of principles of prosody and versification. Clenardus’ exposition is marked by a strong focus on formal markings (lists of nominal and verbal endings), and by the extensive integration of lexical information into the grammatical frame. Clenardus generally refrains from giving definitions of terms and concepts, and theoretical explanations are eschewed in favour of empirical exemplification. The Institutiones grammaticae Latinae provides its users with a large amount of examples, the majority of which stem from colloquial humanist Latin usage, but there are also various examples taken from classical Latin authors.
Article outline
- 1.Introduction
- 2. Nicolaus Clenardus: Grammaticus trilinguis
- 3.The various editions of Clenardus’ Latin grammar
- 4.The text of Clenardus’ Latin grammar: A first look
- 5.A second look: Exercising grammar
- 6.A third look: Learning by routine and grammatical instruction
- 7.Oral teaching and the grammatical manual: A ‘dialectic’ relation
- 8. Clenardus’ Institutiones grammaticae Latinae: A global assessment
- 9.Conclusion
- Notes
References
References (71)
A.
Primary literature
Bullart, Isaac. 1682. Académie des Sciences et des Arts contenant les vies & les éloges historiques des hommes illustres. Bruxelles: François Foppens.
Campensis, Joannes. 1528. Ex variis Libellis Eliae grammaticorum omnium doctissimi huc fere congestum est opera Iohannis Campensis quicquid ad absolutam grammaticen Hebraicam est necessarium […]. [Leuven: Dirk Martens]
Clenardus, Nicolaus. 1529. Luaḥ haddiqdūq. Tabula in grammaticen Hebraeam autore Nicolao Clenardo. [Leuven: Dirk Martens]
. 1531. Meditationes Graecanicae in artem grammaticam […]. Lovanii: Rutgerius Rescius & Bartholomaeus Gravius.
. 1546. Institutiones grammaticae Latinae Nicolai Clenardi, Per Ioannem Vàsaeum Brugensem auctae & recognitae. Eiusdem praeceptiones aliquot de ratione docendae atque exercendae linguę Latinae. Conimbricae: Sumptibus Ioannis Philippi bibliopolae Cardinalis Infantis Henrici.
. 1550. Nicolai Clenardi Institutiones grammaticae Latinae. Item De syllabarum & Carminum ratione. Omnia recens nata. Lovanii: Petrus Phalesius.
. 1551. Nicol. Clenardi Institutiones grammaticae Latinae. Item De Syllabarum & Carmina ratione. Omnia recèns nata. Lugduni: Apud Godefridum & Marcellum Beringos, fratres.
. [ca.]1551. Institutiones grammaticae Latinae Nicolai Clenardi, per Ioannem Vasaeum Brugensem auctae & recognitae. Eiusdem praeceptiones aliquot de ratione docendae atque exercendae linguae Latinae. Et Ioannis Vasaei de Orthographia praeceptiunculae. Salmanticae: Ioannes Iunta.
Lithocomus, Joannes. 1537. Erotemata grammatices linguae Latinae, ex optimis quibusque pariter & celeberrimis nostri seculi grammaticis collecta, in usum studiosorum puerorum. Coloniae: Melchior Nouesianus.
B.
Secondary literature
Ax, Wolfram. 2001. “Lorenzo Valla. (1407–1457). Elegantiarum linguae Latinae libri sex (1449)”. Ax, ed. 2001.29–56.
, ed. 2001. Von Eleganz und Barbarei. Lateinische Grammatik und Stilistik in Renaissance und Barock. Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek.
Bakelants, Louis & René Hoven. 1981. Bibliographie des œuvres de Nicolas Clénard 1529–1700. 21 vols. Verviers: Gason.
Braun, Georg & Frans Hogenberg. 1618. Théâtre des principales villes de tout l’univers, V. Cologne: J. Sinniger.
Breda-Simões, Manuel. 1963. “Un ‘pédagogiste’ du XVIe siècle: Nicolas Clénard”. Pédagogues et juristes. Congrès du Centre d’études supérieures de la Renaissance de Tours, 157–172. Paris: Vrin.
Breva-Claramonte, Manuel. 1983. Sanctius’ Theory of Language. Studies in the History of the Language Sciences, 271. Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins.
Caravolas, Jean-Antoine. 1994a. La didactique des langues. Précis d’histoire, I: 1450–1700. Montréal: Presses de l’Université de Montréal; Tübingen: Gunter Narr.
1994b. La didactique des langues. Anthologie, I: À l’ombre de Quintilien. Montréal: Presses de l’Université de Montréal; Tübingen: G. Narr.
Chauvin, Victor. 1887. “La grammaire hébraïque de Clénard (Cleynaerts)”. Centralblatt für Bibliothekwesen 41.22–31.
Chauvin, Victor & Alphonse Roersch. 1900. Étude sur la vie et les travaux de Nicolas Clénard. Bruxelles: Académie Royale de Belgique.
Cherubim, Dieter. 2001. “Von den Aufgaben des Grammatikers: Julius Caesar Scaligers De causis linguae Latinae (1540)”. Ax, ed. 2001.125–145.
Colombat, Bernard, ed. 1998. Corpus représentatif des grammaires et des traditions linguistiques, vol. I1. Histoire, Épistémologie, Langage, hors série n° 2. Paris: Presses Universitaires de France.
Cornil, Suzanne. 1984. “Humanistes belges au Portugal: Clénard et Vasaeus”. L’humanisme portugais et l’Europe. Actes du XXe Colloque international d’études humanistes, 335–344. Paris: Centre culturel portugais.
De Maesschalck, Edward. 1977. Collegestichtingen aan de universiteit te Leuven (1425–1530). [PhD dissertation, KU Leuven, 41 vols],
. 1984. “De strijd om de Leuvense pedagogieën (1426–1569)”. De Brabantse Folklore en Geschiedenis 2431.178–184.
De Vocht, Henri. 1934. Monumenta Humanistica Lovaniensia. Texts and Studies about Louvain Humanists in the First Half of the XVIth century. Leuven: Librairie universitaire.
1951–1955. History of the Foundation and the Rise of the Collegium Trilingue Lovaniense 1517–1550. 41 vols. Leuven: Leuven University Press.
Funke, Otto. 1941. “Die Frühzeit der englischen Grammatik. Die humanistisch-antike Sprachlehre und der national-sprachliche Gedanke im Spiegel der frühneuenglischen Grammatiker von Bullokar (1586) bis Wallis (1653)”. Schriften der literarischen Gesellschaft Bern 41.1–91.
. 1949. Clenardo e a sociedade portuguesa do seu tiempo. Com a tradução das suas cartas. 3.a edição actualizada. [Originally PhD dissertation 1917–18]. Coimbra: Coimbra Editora. [Revised edition published 1974–75 as O Renascimento em Portugal. I. Clenardo e a sociedade portuguesa and II. Clenardo, o Humanismo, a Reforma]
Holtz, Louis. 1981. Donat et la tradition de l’enseignement grammatical. Étude sur l’Ars Donati et sa diffusion (IVe–IXe siècle) et édition critique
. Paris: CNRS Éditions.
Hoven, René. 1979–80. “Enseignement du grec et livres scolaires dans les anciens Pays-Bas et la Principauté de Liège de 1483 à 1600”. Gutenberg-Jahrbuch 1979. 78–86; 1980.118–126.
Jensen, Kristian. 1988. “The Latin Grammar of Philipp Melanchthon”. Medieval and Renaissance Texts and Studies 531.513–519.
. 1990. Rhetorical Philosophy and Philosophical Grammar. Julius Caesar Scaliger’s Theory of Language. München: Fink.
. 1997. “Die lateinische Grammatik Melanchthons: Hintergrund und Nachleben”. Melanchthon und das Lehrbuch des 16. Jahrhunderts ed. by Jürgen Leonhardt, 59–101. Rostock: Kulturhistorisches Museum.
Kampffmeyer, Georg. 1908. “Nicolaus Clenardus”. Mitteilungen der Gesellschaft für deutsche Erziehungs- und Schulgeschichte 181.1–22.
Kukenheim, Louis. 1951. Contributions à l’histoire de la grammaire grecque, latine et hébraïque à l’époque de la Renaissance. Leiden: Brill.
Lefranc, Abel. 1940. “Nicolas Clénard, humaniste belge et les commencements du Collège de France”. Humanisme et Renaissance 71.253–269.
Olbrechts, Frans M. 1942. “Rond Niklaas Cleynaerts’ reis naar Marokko en zijn verblijf te Fes”. De Vocht & Olbrechts et al. 1942.22–51.
Padley, George A. 1976. Grammatical Theory in Western Europe 1500–1700. The Latin Tradition. Cambridge: Cambridge University Press.
Percival, W. Keith. 1975. “The Renaissance: The Grammatical Tradition and the Rise of the Vernaculars”. Current Trends in Linguistics, vol. 131: Historiography of Linguistics ed. by Thomas A. Sebeok, 231–275. The Hague: Mouton.
. 1976. “Renaissance Grammar: Rebellion or Evolution?”. Interrogativi dell’Umanesimo ed. by Giovannangiola Secchi Tarugi, vol. II1, 73–90. Firenze: Olschki.
Philippen, Lodewijk J. M. 1942a. “De eerste druk van Cleynaerts’ De modo docendi pueros analphabeticos
”. De Vocht & Olbrechts et al. 1942.52–67.
1942b. “De arbitrale uitspraak van het proces Cleynaerts – Bruegel”. De Vocht & Olbrechts et al. 1942.68–77.
1942c. “Cleynaerts’ familiebetrekkingen en het testament zijner moeder”. De Vocht & Olbrechts et al. 1942.78–86.
Pina Martins, José Vitorino (de), ed. 1978. L’humanisme portugais (1500–1580) et l’Europe: Exposition bibliographique à la Bibliothèque Municipale, Tours. Paris: Fondation Calouste Gulbenkian & Centre Culturel portugais.
Ponce de León Romeo, Rogelio. 2015. “Os verbos impessoais na gramaticografia latino-portuguesa (1497–1552)”. Lusophone Sprachwissenschaftsgeschichte II ed. by Rolf Kemmler, Barbara Schäfer-Priess, & Roger Schöntag, 211–232. Tübingen: Calepinus.
Roersch, Alphonse. 1926. “Le vrai nom de Nicolas Clénard”. Mélanges d’histoire offerts à Henri Pirenne, vol. II1, 411–418. Bruxelles: Vromant.
Swiggers, Pierre. 1989. “Aspects linguistiques de la correspondance de Nicolas Clénard”. Speculum Historiographiae Linguisticae ed. by Klaus D. Dutz, 395–403. Münster: Nodus.
. 1996. “Clenardus, Nicolas”. Lexicon Grammaticorum ed. by Harro Stammerjohann, 195–196. Tübingen: Max Niemeyer.
. 2000. “Nicolaus Clenardus: Luaḥ haddiqdūq. Tabula in grammaticen Hebraeam; Institutiones in linguam Graecam; Meditationes graecanicae in artem grammaticam
”. De geleerde wereld van Keizer Karel ed. by Tine Padmos & Geert Vanpaemel, 103–108. Leuven: Universitaire Pers.
. 2012. “‘Tantae molis erat Eborensem linquere nidum’: Clenardus à Évora (1533–1537). Contribution à l’histoire de l’humanisme au Portugal”. Universidade de Évora (1559–2009). 450 anos de modernidade educativa co-ordinated by Sara Marques Pereira & Francisco Lourenço Vaz, 57–70. Évora: Chiado Editora.
Swiggers, Pierre & Toon Van Hal. 2009. “Clenardus, Nicolas”. Lexicon Grammaticorum. A bio-bibliographical companion to the History of Linguistics ed. by Harro Stammerjohann, 2nd enlarged ed., vol. I1, 308–309. Tübingen: Max Niemeyer.
Tournoy, Gilbert, Joris Tulkens, & Maurits Ilegems, eds. 1993. Nicolaes Cleynaerts (1493–1993). Van Diest tot Marokko. Brussel: Brabantse folklore en geschiedenis.
Watson, Foster. 1915. “Clenard as an Educational Pioneer”. The Classical Review 291. 65–68, 97–100, 129–134.
